× پاکت سفارش
جمع
هزینه ارسال خرید آنلاین برای پاکت خرید بالای تومان رایگان است
بازگشت به پاکت سفارش (۱)

آقای دکتر، لطفا برایم چند داستان بنویسید

غلامحسین ساعدی: مروری بر زندگی و آثار

فاطمه آل آقا

دوشنبه ۱۴ تیر ۱۴۰۰

shorter-link Save Story
غلامحسین ساعدی نویسنده نمایشنامه نویس فیلمنامه نویس و مترجم ایرانی

«چائی را که خوردیم، هوا تاریک شده بود، و عده زیادی زن و بچه و پیر و جوان پشت دو در باز جمع شده بودند. و مرتب سرک می‌کشیدند که مرا ببینند. حاجی گفت:"خوب، آقا دکتر، حالا در خدمت هستیم و بفرمائید بریم تو آبادی."همه بلند شدند و من هم بلند شدم، بفرما بفرما شروع شد، آن‌هایی که بیرون بودند راه باز کردند، من و حاجی از در دومی وارد کوچه بهمنی شدیم که معلوم بود مسیر اصلی آبادی است. پسرک ده دوازده ساله‌ای، چراغ زنبوری به دست جلوی پای ما را روشن می‌کرد. من و حاجی جلوتر و دیگران عقب ما. چند قدمی نرفته بودیم که چند نفر از ما جلو زدند، بار و بندیل خودم را روی شانه‌ی آن‌ها می‌دیدم که بدو بدو، در تاریکی خم کوچه ناپدید شدند. ظلمت عظیمی همه‌جا را گرفته بود، گاه از شکاف دیوار‌ها یا از گوشه‌ی پنجره‌ای سوسوی چراغی بیرون می‌زد. و صدای پارس سگ‌ها از دور گاه به گاه به گوش می‌رسید. دلم گرفته بود و احساس غریبی می‌کردم. و حاجی زیر بازوی مرا گرفته بود و هی از این طرف به آن طرف می‌کشید و دوتائی با هم از روی چاله‌ها و حوضچه‌های کوچک گل می‌پریدیم. دیگران در سکوت پشت سر ما می‌آمدند. نفس‌های بریده بریده، لخ‌لخ کفش‌ها که روی زمین کشیده می‌شد، و تاریکی سمجی که حتی فاصله آدم‌ها را نیز پر کرده بود، به یک تشییع جنازه بیشتر شباهت داشت تا ورود یک مهمان، و من چنان منگ و بی‌حوصله بودم که حتی نپرسیدم که کجا داریم می‌رویم؟ به‌یک‌باره همه ایستادند و حاجی گفت:"بفرمائید." در باز خانه‌ای را نشان داد که دختربچه‌ای فانوس به‌دست توی حیاط به‌ انتظار ایستاده بود.» [1]

افراد زیادی هستند که در یک رشته‌ی خاص تحصیل می‌کنند و بعد از اتمام درسشان، در یک رشته‌ی دوم غیرمرتبط، مشغول به کار می‌شوند. این اتفاق ممکن است علت‌های زیادی داشته باشد. شاید فرد از ابتدای امر، انتخاب درستی نداشته و خودش را در موقعیت اشتباهی قرار داده است. ممکن است کسی در ابتدا به رشته‌ی تحصیلی خود، علاقه‌مند بوده؛ اما بعد از تحصیل کردن و عمیق شدن در آن رشته، حس تنفر پیدا کرده است. شاید فردی به اصرار خانواده در یک رشته خاص، تحصیل کرده باشد. این احتمال وجود دارد که شرایط زندگی و جبر جغرافیایی، باعث شده تا افراد برای تامین هزینه‌های زندگی به سراغ شغل غیرمرتبط بروند. ممکن است فردی در شغلی مرتبط با رشته‌ی خود مشغول به کار شود و بعد از مدتی کوتاه متوجه شود که در کار دیگری هم استعداد دارد و یا در وجود خود کشف کند که توانایی مدیریت کردن دو شغل به صورت همزمان را دارد و...

در بین اهالی ادبیات، نمونه‌های زیادی وجود دارد که شاعر و نویسنده در ابتدا به کار دیگری مشغول بوده‌اند و بعد از مدتی وارد ادبیات شده‌اند و یا در کنار کار اصلی خود، نویسندگی و شاعری را هم به صورت جدی دنبال کرده‌اند. برای مثال آنتوان دوسنت اگزوپری خلبان بود، فئودور داستایوفسکی در رشته‌ی مهندسی فعالیت می‌کرد و هرمان هسه در یک کتاب فروشی مشغول به کار بود.

غلامحسین ساعدی نویسنده نمایشنامه نویس فیلمنامه نویس مترجم ایرانی

در بین شاعران و نویسندگان ایرانی هم افرادی بوده‌اند که در ابتدا شغل دیگری داشتند. غلامحسین ساعدی یکی از نویسندگان مشهوری است که هم در کار طبابت و هم در نویسندگی، فعالیت‌های گسترده داشت و در هر دو شغل، درخشید.

غلامحسین ساعدی که بود؟

غلامحسین ساعدی با نام هنری گوهر مراد در 24 دی 1314 در شهر زیبای تبریز متولد شد. با این‌که پدر خانواده کارمند دولت بود و مادر خانواده خیاطی می‌کرد؛ اما وضع اقتصادی خانواده ساعدی در سطح متوسط بود. با این حال، وضع اقتصادی خانواده، هیچ‌گاه باعث نشد تا غلامحسین از کسب علم و دانش عقب بماند. او در سال 1327 گواهینامه‌ی پایان سال ششم تحصیلی خود را از مدرسه دریافت کرد و بعد به دبیرستان رفت و اولین نوشته‌هایش در همان دوران در یک هفته‌نامه‌ی دانش‌آموزی به چاپ رسید.

غلامحسین ساعدی در ۲ سالگی
غلامحسین ساعدی در ۲ سالگی

نوجوانی ساعدی با ملی شدن صنعت نفت و کودتای 28 مرداد همزمان شد و باعث شد تا او به سیاست علاقه‌مند شود. او در دوره‌ی دبیرستان به عضویت فرقه‌ی دموکرات آذربایجان درآمد و مسئولیت پخش روزنامه‌های فریاد، صعود و جوانان آذربایجان را بر عهده گرفت. وی در همین بازه‌ی زمانی بارها دستگیر شد و به زندان افتاد. ساعدی بعد از تمام شدن دوره‌ی دبیرستان و کسب دیپلم تجربی، به دانشگاه تبریز رفت و در رشته‌ی پرطرفدار پزشکی، تحصیل کرد. او در زمان دانشجویی، داستان‌ها و نمایشنامه‌های متعددی مانند نمایشنامه کلاته گل، داستان شکایت، داستان غیوران شب، داستان شب‌نشینی باشکوه و... را نوشت و منتشر کرد. بعد از پایان دوران دانشجویی به سربازی رفت و توانست با اهالی ادبیات ارتباط برقرار کند.

غلامحسین ساعدی در رشته پزشکی تحصیل کرد
غلامحسین ساعدی در رشته پزشکی تحصیل کرد

ساعدی برای گرفتن تخصص به سراغ رشته روان‌پزشکی رفت. او در سال 1341 به تهران آمد و  برای مدتی در بیمارستان روزبه مشغول به کار شد و بعد به کمک برادرش مطبی در خیابان دلگشا تاسیس کرد. بعد از آمدن ساعدی به تهران، سرنوشت او برای همیشه تغییر کرد. در سال‌های 1340 تا 1350، نمایشنامه‌های متعددی از وی منتشر شد و همین مسئله باعث شد تا سهم به‌سزایی در تئاتر ایران داشته باشد و با افراد مشهوری مانند بهرام بیضایی و اکبر رادی همکاری‌ کند. ساعدی به همراه جلال آل‌احمد، به‌آذین، احمد شاملو  و...، یکی از بنیان‌گذاران کانون نویسندگان ایران بود.

غلامحسین ساعدی به همراه برادرش علی اکبر ساعدی
غلامحسین ساعدی به همراه برادرش علی اکبر ساعدی

در زمان پهلوی دوم، او به علت تک‌نگاری‌های شهرک‌های نوبنیاد توسط ساواک دستگیر شد و به زندان افتاد و برای یک‌سال در زندان‌های قزل قلعه و اوین اسیر بود. کتاب‌های گور و گهواره، عافیتگاه و... یادگار روزهای تلخ زندان و ایام اسارت ساعدی است. ساعدی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، برای همیشه از ایران خارج شد و به پاریس رفت؛ اما هیچ‌گاه به دوری از وطن عادت نکرد. غم غربت و فکر و خیال، خیلی زود او را از پا درآورد. ساعدی در 2 آذر 1364 در پاریس برای همیشه چشم از جهان فروبست و در کنار افرادی همچون صادق هدایت و اسلام کاظمیه و... در گورستان پر لاشز به خاک سپرده شد.

عشقی بدون وصال

ساعدی در همان اوایل دوران جوانی عشقی پرشور را تجربه می‌کند. عشقی که هیچ‌گاه به وصال منجر نمی‌شود. گوهر مراد به طاهره کوزه‌گرانی علاقه‌مند می‌شود؛ اما به سبب تفاوت سطح طبقاتی خانواده‌ها و اختلاف در عقاید و نظرات سیاسی، این عشق برای همیشه در دل عاشق و معشوق مخفی باقی می‌ماند. او در آن‌ زمان نامه‌های متعددی برای طاهره نوشته بود و سال‌ها بعد از مرگ طاهره کوزه‌گرانی، این 41 نامه‌ در قالبی کتابی به نام طاهره، طاهره عزیزم توسط نشر مشکی منتشر شد. نامه‌ها از سال 1332 تا 1345 نوشته شده‌اند و اوج احساسات، شور جوانی، عقاید خاص ساعدی، درد و دل‌ها و مشکلات او و... موضوع اصلی این نامه‌ها است.

نکاتی در مورد نوشته‌های ساعدی

بیشتر کتاب‌های ساعدی در قالب رئالیسم نوشته شده‌اند. او داستان‌هایش را از بین زندگی معمولی آدم‌ها بیرون می‌کشد و همین مسئله باعث می‌شود تا مخاطب با داستان‌ها احساس راحتی و نزدیکی بیشتری داشته باشد. وی برای جلوگیری از سانسور و توقیف آثارش، در بسیاری از کتاب‌ها به زبان گوشه و کنایه سخن گفته و با استفاده از نماد، منظور خود را به مخاطبان رسانده است.

داستان‌های او سرشار از اتفاق‌های مختلف هستند و در دل هر ماجرا یک درس و نکته برای خوانندگان نهفته است. او فقط به دنبال قصه گفتن نیست و هدف والاتری را دنبال می‌کند. ساعدی از داستان‌های خود برای آگاهی مردم استفاده می‌کند و می‌خواهد حقیقت جامعه و زندگی را به آن‌ها نشان دهد. درون‌مایه‌ی کتاب‌های ساعدی موضوعات سیاسی و اجتماعی وقت را در برمی‌گیرد و برای خواندن آثار او باید تا حدودی از تاریخ آن‌ روزگار اطلاع و آگاهی داشت. او در کتاب‌هایش مفاهیمی همچون وهم، وحشت، دنیای پر از فقر، خرافات، جهل و... را مورد بررسی قرار می‌دهد و با رویکردی روانکاوانه به این مسائل نگاه می‌کند.

ساعدی نام مستعار گوهر مراد را از روی گور دختری به این نام که خیلی جوان مرده بود انتخاب کرده بود
ساعدی نام مستعار گوهر مراد را از روی گور دختری به این نام که خیلی جوان مرده بود، انتخاب کرده بود.

گوهر مراد به شدت از عنصر طبیعت در آثار خود استفاده می‌کند و از مایه‌های غنی اقلیمی الهام می‌گیرد و تصاویری جذاب و باورنکردنی خلق می‌کند. به جرأت می‌توان گفت ساعدی پیشرو ادبیات روستایی و اقلیمی در دوره‌ی معاصر به شمار می‌آید.

او تخیلی قوی داشت و ذهنش به آسانی در دنیای خیال به پرواز در می‌آمد. بنابراین ایده‌ی کتاب‌ها و نمایشنامه‌هایش همواره جدید بوده و همیشه مخاطب را بر سر جای خود میخکوب می‌کند. تجربه‌های زیسته‌‌ی گوهر مراد در بسیاری از مواقع به کمک او می‌آمدند. او از تجربه‌ی زندان و اسارت، عشقی نافرجام، خواندن پزشکی، کار کردن در بیمارستان اعصاب و روان و... در بسیاری از کتاب‌هایش استفاده کرده و فضاهایی حیرت‌آور، مرموز و شگفت‌انگیز خلق کرده است.

ساعدی در نوشتن دیالوگ بی‌نظیر است و دیالوگ‌ها در کتاب‌ها و نوشته‌های ساعدی نقشی اساسی دارند. او از آن‌ها برای پیشبرد داستان خود نهایت استفاده را می‌کند. استفاده از لغات عامیانه، کلمات محاوره‌ای، اصطلاحات قدیمی، بهره بردن از ساده نویسی و... از عواملی هستند که باعث جذاب‌تر شدن دیالوگ‌ها شده‌اند.

فیلم‌هایی با اقتباس از داستان‌های غلامحسین ساعدی

علاوه بر این‌که خود ساعدی فیلمنامه‌های زیادی نظیر ما نمی‌شنویم، فصل گستاخی، عافیتگاه و... نوشته است، تعدادی از داستان‌های گوهر مراد باعث ساخت آثاری سینمایی شده‌اند. داریوش مهرجویی فیلم موفق گاو را از داستان چهارم کتاب عزاداران بیل اقتباس کرده است و فیلم دایره مینا را با نگاهی به داستان آشغالدونی از مجموعه گور و گهواره ساخته است. ناصر تقوایی از دیگر کارگردان‌هایی است که به آثار ساعدی توجه ویژه‌ای داشته است. او فیلم آرامش در حضور دیگران خود را بر اساس داستانی از مجموعه واهمه‌های بی‌نام و نشان ساعدی ساخته است.

« طرف‌های غروب ننه فاطمه روی بام نشسته بود و سیاهی بزرگی را که از سید آباد می‌آمد تماشا می‌کرد. ننه فاطمه فکر می‌کرد که لابد باز در سیدآباد یکی مرده و سیدآبادی‌ها با گاری مشدی رقیه می‌روند حاجی آخوند را از «جامیشان» برای نماز به آبادیشان ببرند. اما سیاهی هر چه نزدیک می‌شد بزرگ‌تر و پهن‌تر می‌شد. کنار تپه‌ی «نبی آقا» که رسید، ننه فاطمه باد سیاه و چرکی را دید که چیز سفیدی را با خود می‌آورد. دوان دوان روی بام مشدی صفر رفت، سرش را از سوراخ بام برد تو و با صدای بلند زن مشدی صفر را صدا کرد: «ننه خانوم، ننه خانوم! بیا بالا ببین این دیگه چیه که می‌آد طرف بَيَل؟» 
روی بام خودشان برگشت. پاهایش را از سوراخ آویزان کرد تو و دست‌هایش را گرفت به لبه‌ی سوراخ و با وحشت به سیاهی خیره شد.»[2]

عزاداران بیل

عزاداران بیل

نویسنده: غلامحسین ساعدی ناشر: نگاه قطع: شمیز,رقعی نوع جلد: شمیز قیمت: ناموجود

پشت صحنه فیلم گاو با نقش آفرینی عزت الله انتظامی
پشت صحنه فیلم گاو با نقش آفرینی عزت‌الله انتظامی

« دمدمه‌های ظهر بود که به مریضخونه رسیدیم. درو بسته بودند و عده‌ای از زن و مرد، پشت نرده‌ها التماس می‌کردند. و دربان کلاهشو کشیده بود رو ابروهاش، یک دست به نرده و دست دیگه شو زده بود به کمر. ما که رسیدیم داشت به اونایی که پشت نرده‌ها بودند، بدو بیراه می‌گفت. بابام تا رسید شروع کرد به ناله: «ای آقا، ابوالفضل العباس پشت و پناهت باشه، به درد من برس که دارم از پا در میام.»»[3]

آشغالدونی

آشغالدونی

نویسنده: غلامحسین ساعدی ناشر: نگاه قطع: شمیز,رقعی نوع جلد: شمیز قیمت: 15,000 تومان

فعالیت‌های ادبی ساعدی

گذشته از فیلمنامه‌های متعدد، غلامحسین ساعدی در قالب‌های نمایشنامه‌، داستان کوتاه، رمان، ترجمه و تک‌نگاری هم هنرنمایی کرده است. دیکته و زاویه، بهترین بابای‌ دنیا، پروار بندان، آی بی‌کلاه، آی باکلاه، مار در معبد، جانشین و... از جمله نمایشنامه‌های معروف ساعدی هستند. عزاداران بیل، ترس و لرز، دندیل و... نمونه‌ای از داستان‌ها و تاتار خندان، غریبه در شهر، توپ و... نمونه‌ی رمان‌های او هستند. او در حوزه‌ی ترجمه با محمدنقی براهنی همکاری داشته است و آثاری مانند آمریکا آمریکا و شناخت خویش از ترجمه‌های ساعدی محسوب می‌شوند. ایلخچی، خیاو و اهل هوا هم نمونه‌های موفق تک‌نگاری گوهر مراد هستند. ساعدی در حوزه‌ی مطبوعات هم فعالیت داشته است. در ابتدا داستان‌های او در مجله‌ی سخن به چاپ می‌رسید و بعد از مدتی سردبیری مجله‌های انتقاد کتاب و الفبا را بر عهده گرفت.

ترس و لرز

ترس و لرز

نویسنده: غلامحسین ساعدی ناشر: نگاه قطع: شمیز,رقعی نوع جلد: شمیز قیمت: 43,500 تومان

کتاب تاتار خندان

این رمان در سال 1353 نوشته شده است و داستان پزشکی به نام رضا است که بعد از شکست در ماجرایی عشقی و خسته شدن از زندگی در دنیایی مدرن، برای گذراندن دوران طرح تحصیلی خود به روستایی به نام تاتار می‌رود. این پزشک جوان در روستا متوجه می‌شود که تاتار به دو بخش خندان و گریان تقسیم می‌شود و او قسمت خندان را برای زندگی انتخاب می‌کند و در آن‌جا مستقر می‌شود.

تاتار خندان

تاتار خندان

نویسنده: غلامحسین ساعدی ناشر: نگاه قطع: شمیز,رقعی نوع جلد: شمیز قیمت: 33,000 تومان

« حالا دیگر حسابی جا افتاده‌ام، هم خودم و هم زندگی‌ام. از درکه وارد میشوی، همه چیز سر جای خود قرار گرفته، گوشه‌ای بی‌جهت خالی نیست و گوشه‌ی دیگر بی‌علت انباشته از خرت و پرت و وسایل بی مصرف یا با مصرف. رجب توی باغچه مقدار زیادی سبزی خوردن کاشته و قرار شده که بعدها چند درخت خوب میوه بکارد و یک بید مجنون جلو پنجره‌ی اتاق من. انجمن اهالی ده، چهار تا نیمکت برای راهرو فرستاده‌اند که مریض‌ها سرپا نایستند.»[4]

نوع روابط رضا و روستاییان و ارتباط بین افراد مختلف در این کتاب، باعث اتفاقات متعددی می‌شود و این ماجراها داستان را می‌سازند. ساعدی در این رمان به نقد عقاید خرافی و باورهای غلط پرداخته است و توانسته با جهل و خرافات مبارزه کند. این کتاب بارها توسط موسسه‌های انتشاراتی مختلف مانند به‌نگار، نگاه و... به چاپ رسیده است.

کتاب مار در معبد

ساعدی این نمایشنامه چهار پرده‌ای را در سال 1352 نوشته است. او در این نمایشنامه صدای مردم فرودست شده است. این کتاب داستان مردمی را روایت می‌کند که توسط فردی سوداگر گول خورده‌ و تمام مال و سرمایه‌ی خود را از دست داده‌اند. آن‌ها برای اجرای عدالت نزد حاکم شهر می‌روند؛ اما نتیجه‌ی چندانی ندارد و فقط وعده‌ و وعید دریافت می‌کنند. افراد فاسد در این نمایش مدام بیشتر می‌شوند و با یک‌دیگر همکاری می‌کنند تا به سود بیشتری برسند و مردم طمع‌کار این داستان، به صورت مداوم فریب می‌خورند. ساعدی در این نمایشنامه به صورت نمادین به احوالات مردم در روزگار خودش اشاره می‌کند و فساد در طبقات مختلف حکومت و ظلم و استبداد حاکمان و خفقان موجود در جامعه را به مخاطب خود نشان می‌دهد.

مار در معبد

مار در معبد

نویسنده: غلامحسین ساعدی ناشر: نگاه قطع: شمیز,رقعی نوع جلد: شمیز قیمت: 14,000 تومان

کتاب آی بی‌کلاه، آی باکلاه

گوهر مراد در این نمایش دو پرده‌ای به سراغ داستانی نمادین می‌رود. داستان در یک محله قدیمی اتفاق می‌افتد و یک خانه‌ی مخروبه در آن قرار دارد. در پرده‌ی اول، یک پیرمرد متوجه حضور دزدی در خانه‌ی قدیمی می‌شود و سایر افراد محل را مطلع می‌کند. مردی مست روی بالکن یک خانه ایستاده است و به مردم اطلاعات اشتباه می‌دهد و آن‌ها را می‌ترساند. ترس و اضطراب شخصیت‌های داستان به طور کامل در طول نمایش احساس می‌شود و برای خواننده حس تعلیق را به دنبال دارد. در نهایت پیرزنی از خانه بیرون می‌آید و همه متوجه دروغ‌گویی مرد می‌شوند.

آی بی کلاه٬ آی با کلاه

آی بی کلاه٬ آی با کلاه

نویسنده: غلامحسین ساعدی ناشر: نگاه قطع: شمیز,رقعی نوع جلد: شمیز قیمت: 15,000 تومان

در پرده‌ی دوم همین اتفاقات تکرار می‌شود. این‌ بار دزد واقعا در خانه‌ی قدیمی مخفی شده است. مرد روی بالکن از خصوصیات دزدان و تعدادشان برای مردم صحبت می‌کند؛ اما دیگر کسی به حرف او گوش نمی‌دهد و همه به خانه می‌روند و می‌خوابند. این بی‌توجهی باعث می‌شود تا دزد خیلی راحت بتواند به خانه‌ها حمله کند و همه چیز را غارت کند. این نمایش در سال 1346 نوشته شده است و درون‌مایه‌ای سیاسی دارد. آی بی‌کلاه و آی باکلاه در واقع انگلیس و آمریکا هستند و ساعدی سعی دارد با این نمایش عقاید استقلال طلبانه‌، رد تفکرات خرافی، اهمیت حضور روشنفکران اهل عمل و... را به مخاطبان منتقل کند.

سال‌های زیادی از فوت غلامحسین ساعدی گذشته است؛ اما همچنان آثارش چاپ می‌شوند و مردم آن‌ها را می‌خوانند. کتاب‌های ساعدی برای یک دوره نوشته نشده‌اند و درس‌هایی درون آن‌ها نهفته است که همیشه مورد استفاده قرار می‌گیرد.


[1] - تاتار خندان، غلامحسین ساعدی، ۱۳۸۶: ص 43 و 44، نشر نگاه

[۲] - عزاداران بیل، غلامحسین ساعدی، ۱۳۸۶: ص ۵۳، نشر نگاه

[۳] - آشغالدونی، غلامحسین ساعدی، ۱۳۹7: ص ۲۵، نشر نگاه

[۴] - تاتار خندان، غلامحسین ساعدی، ۱۳۸۶: ص ۱۵۷ و ۱۵۸، نشر نگاه

دیدگاه خود را با ما به اشتراک بزارید


در حال حاضر دیدگاهی برای این مقاله ثبت نشده است.

مطالب پیشنهادی

کتاب های پیشنهادی

وای بر مغلوب

وای بر مغلوب

غلامحسین ساعدی ,
15,000 تومان
ضحاک

ضحاک

غلامحسین ساعدی ,
22,500 تومان
کلاته گل

کلاته گل

غلامحسین ساعدی ,
18,000 تومان
خانه روشنی

خانه روشنی

غلامحسین ساعدی ,
20,000 تومان
Some text some message..