شنبه ۲ اسفند ۱۴۰۴
جنگ، پیش از آنکه رخدادی سیاسی یا نظامی باشد، تجربهای عمیقاً انسانی است؛ تجربهای که ریشههای آن از نخستین روایتهای مکتوب تمدنها تا امروز و احتمالاً تا همیشه امتداد مییابد. ادبیات، از همان آغاز، کوشیده با روایت، لایههای پنهان جنگ را روشن کند: هراس، فقدان، امید، فروپاشی، مقاومت و سرنوشت انسانهایی که در میانهی ویرانی، زندگی را از نو تعریف میکنند.
در این میان، برخی رمانها نه فقط بازتابی از جنگ، که بازخوانی و بازنوازی آناند؛ و نویسندگان میکوشند گذشته را بفهمند، اکنون را بکاوند و آینده را هشدار دهند. هر یک از آثاری که در ادامه معرفی میشوند، از زاویهای متفاوت به تجربهی جنگ مینگرند. اما نخ مشترک همهی آنها انسان است؛ انسانی که در میانهی نبرد، معنای خود را جستوجو میکند و البته همچنان، گاهی درست وسط توپ و آهن و خون، به آزادی امیدوار است.
ادبیات جنگ، برخلاف بسیاری از ژانرها، هرگز کهنه نمیشود. دلیلش ساده است: تا وقتی انسان درگیر خشونت، قدرت، ترس و امید است، جنگ نیز بخشی از زندگی او خواهد بود.
کتاب وداع با اسلحه، ارنست همینگوی
یکی از نمونههای اصلی ادبیات جنگ در قرن بیستم، کتاب وداع با اسلحه است؛ روایتی که ارنست همینگوی در آن تجربهی زیستهی خود را در جبههی ایتالیا به داستانی عاشقانه و تراژیک بدل میکند. همانقدر که این رمان از هیاهوی جبهه سخن میگوید، از خاموشی پس از آن نیز حرف میزند؛ از لحظههایی که عشق آخرین پناه آدمی در برابر سیاهی جنگ میشود. همینگوی با نثری موجز و صریح، نشان میدهد که جنگ چگونه نهتنها جسم، که روح انسان را زخمی میکند و چگونه گاهی فرار از جنگ، تنها شکل باقیماندهی نجات است.
وداع با اسلحه
متاسفانه این کتاب موجود نیست
وداع با اسلحه
کتاب ژنرال ارتش مرده، اسماعیل کاداره
کتاب ژنرال ارتش مرده روایتی است دربارهی اثر ماندگار و تاریخی جنگ، حتی دهههاپس از پایان آن. ژنرالی برای جمعآوری استخوانهای سربازان کشتهشدهی کشورش، سالها بعد به آلبانی بازمیگردد. او با سرزمینی روبهرو میشود که همچنان زیر سایهی جنگ نفس میکشد. کاداره با زبانی شاعرانه و نگاهی فلسفی، نشان میدهد که مرز میان پیروزی و شکست، در نهایت چیزی بیش از یک توهم سیاسی نیست؛ آنچه باقی میماند، فقدان، خاک، و حافظهی آدمی است. این کتاب از معدود رمانهایی است که جنگ را نهتنها در زمان وقوع، بلکه در زمان فراموشی آن روایت میکند.
کتاب در جبهه غرب خبری نیست، اریش ماریا رمارک
اگر وداع با اسلحه از زاویهی فردیِ یک سرباز-عاشق روایت میشود، کتاب در جبهه غرب خبری نیست میدان جنگ را به اتاق تشریح حقیقت بدل میکند. اریش ماریا رمارک جوانانی را تصویر میکند که در آتش میهنپرستی وارد جنگ میشوند و در مواجهه با خشونت لختِ واقعیت، نهتنها آرمانهایشان، که هویتشان را از دست میدهند. این رمان شاید یکی از صریحترین نقدهای ادبی بر مفهوم «قهرمانسازی» از جنگ باشد؛ روایتی که ساختار بتنآهنین ایدئولوژی را در برابر شکنندگی انسان میگذارد.
کتاب جنگ چهره زنانه ندارد، سوتلانا الکسیویچ
در روایتهای جنگ، صدای زنان غالباً در حاشیه بوده است. سوتلانا الکسیویچ، با رویکردی که هم مستندنگاری است و هم ادبیاین صداهای خاموش را به متن میآور. کتاب جنگ چهره زنانه ندارد مجموعهای از داستانهای زنانی اهل شوروی است که جنگ جهانی دوم را از نزدیک زیستهاند: پرستاران، تکتیراندازان، بیسیمچیها، پارتیزانها، رختشورها و داوطلبانی که تصویرشان هیچگاه در قاب رسمی تاریخ ثبت نشد. این کتاب نشان میدهد که چگونه جنگ بدن و روان زنان را درگیر میکند، و چگونه تاریخ رسمی، روایت آنها را سالها نادیده گرفته است. الکسیویچ، با زیباشناسی خاص خود، از دل روایتهای پراکنده، حقیقتی واحد بیرون میکشد: جنگ انسان را از هر آنچه میشناسد دور میکند، اما گاه او را به چیزی حقیقیتر نزدیک میسازد. از مهمترین ویژگیهای این کتاب، خلق خطِ روایتی چندصدایی است و همین صداهاست که آن را باورپذیر میکند.
مجله تنور شماره ۲: پروندهی غذا و جنگ
جنگ فقط در سنگرها روایت نمیشود؛ در آشپزخانهها، در جیرههای غذایی سربازان، در خاطرهی یک چای آخر، در سفرههای خالی و حتی در غذاهایی که از دل کمبود و اضطرار خلق میشوند نیز حضور دارد. همانطور که ادبیات، تجربهی جنگ را از زاویههای انسانی، عاطفی و فلسفی بازخوانی میکند، فرهنگ غذا نیز یکی از مهمترین بسترهای ثبت و انتقال این تجربه است.
در همین امتداد، مجله تنور شماره ۲ با پروندهی «غذا و جنگ» به سراغ همین پیوند کمتر دیدهشده رفته است؛ روایتی از تأثیر مستقیم و غیرمستقیم جنگ بر فرهنگ آشپزی، زیست روزمره مردم، حافظهی جمعی و حتی ذائقهها. از نوستالژی سفرههای پشت جبهه تا روایتهایی از جنگ و تغییر عادات غذایی، این شماره تنور نشان میدهد که جنگ فقط تاریخ سیاسی نیست؛ بخشی از تاریخ خوراک و زندگی ما نیز هست.
اگر به بازخوانی تجربهی جنگ از زاویهای متفاوت علاقهمندید، مطالعهی این شماره میتواند مکملی تأملبرانگیز برای ادبیات جنگ باشد.
کتاب بارن باگه، نگاهی متفاوت به فرسایش انسان در جنگ
این اثر کمترشناختهشده، روایتی است از فرسودگی، سقوط تدریجی روان انسان، و هزارتویی که جنگ در ذهن شخصیتها ایجاد میکند. در کتاب بارن باگه، جنگ تنها میدان نبرد نیست؛ مجموعهای از فشارهای چندلایه است که فرد را بهسوی فروپاشی یا دگرگونی سوق میدهد. اثر، با فضایی سرد و تلخ، نشان میدهد که جنگ چگونه میتواند قهرمانهای بالقوه را به انسانهایی فرسوده و بیپناه بدل کند. از مهمترین ویژگیهای این اثر، درهمتنیدگی تاریخ و اسطوره است. نویسنده، الکساندر لرنت-هولنیا، با بهرهگیری مناسب و هوشمندانه از اسطورههای نوردیک، و حتی اشاره به پلِ میان جهانِ زندگان و مردگان، فضایی وهمآمیز خلق میکند که به پیشبرد روایت کمک میکند.
کتاب سلاخ خانه شماره پنج، کورت وانه گات
در میان آثار ضدجنگ قرن بیستم، کتاب سلاخ خانه شماره پنج جایگاهی یگانه دارد؛ نه فقط بهدلیل محتوای آن، بلکه بهخاطر شکل روایت کورت وانه گات. طنز تلخ، ساختار پستمدرن و بازی با زمان، این رمان را به یکی از پیچیدهترین تأملات ادبی دربارهی جنگ بدل کرده است. تجربهی بمباران درسدن، در نگاه وانهگات، نه حادثهای تاریخی، که رخدادی ابزورد و خارج از منطق انسانی است؛ چیزی که فهم آن تنها با داستانگوییِ تجربهگریز و وهمناک ممکن میشود. طنز در این کتاب نه برای خندیدن، که برای فهمیدن است؛ فهمیدن اینکه جنگ گاهی آنقدر دور از عقل است که تنها با شکستن قواعد روایت، میتوان آن را بازنمایی کرد. برخی از منتقدان و اساتید دانشگاه، این اثر را در چارچوبِ سبک رئالیسم جادویی دستهبندی میکنند، البته در این مورد اختلافنظرهایی وجود دارد.
کتاب سووشون، سیمین دانشور
در ادبیات معاصر ایران، روایتهای جنگ بیشتر با تاریخ معاصر ایران گره خوردهاند، از گرفتاریهای ایران در هر دو جنگ جهانی (باوجود اعلام بیطرفی)، تا جنگ هشتساله با عراق. کتاب سووشون نوشتهی سیمین دانشور، اگرچه مستقیماً دربارهی جنگ جهانی یا نبردهای کلاسیک نیست، اما لایههای عمیق جنگ و اشغال را در بستر یک شهر و یک خانواده ایرانی میکاود. جنگ در این رمان نه یک صحنهی بیرونی، بلکه نیرویی پنهان است که آرامآرام به زندگی شخصیتها نفوذ میکند، روابط را تغییر میدهد و سرنوشتها را رقم میزند. سیمین دانشور نشان میدهد که چگونه جنگ، قبل از آنکه به جبهه برسد، در کوچهها و خانهها آغاز میشود؛ در انتخابهای کوچک و مقاومتهای خاموش.
خیلی معرفی جذابی ارائه دادین. نقش ادبیات در این دوران بسیار مهم است. تعریف سلاخ خانه شماره پنج را شنیده بودم، حتما میخوانم.