× پاکت سفارش
جمع
هزینه ارسال خرید آنلاین برای پاکت خرید بالای تومان رایگان است
بازگشت به پاکت سفارش (۱)

زخمی کهنه همچون داستان‌های چوبک

معرفی پنج اثر برتر صادق چوبک

‌شیرین زارع‌پور

یکشنبه ۲۴ مرداد ۱۴۰۰

shorter-link Save Story
صادق چوبک از بزرگان تاریخ ادبیات معاصر

بعضی آثار نویسندگان تا سال‌ها بعد از انتشارشان، کماکان مورد توجه منتقدان ادبی قرار می‌گیرند و به مرور زمان در تاریخ ادبیات جایگاه ویژه‌ای پیدا می‌کنند تا جایی که این اهمیت از یک اثر نویسنده فراتر می‌رود و شخص نویسنده به رکنی اساسی از تاریخ، مبدل می‌شود. صادق چوبک از این دست نویسندگان است. آثار او توسط منتقدان به نامی هم‌چون حسین پاینده، رضا براهنی، محمدعلی سپانلو، علی‌اکبر کسمایی و دیگر بزرگان ادبیات نقد شده‌ است و جامعه‌ی ادبی صادق چوبک را در کنار صادق هدایت و بزرگ علوی از پیشگامان داستان‌نویسی نوین در ایران می‌دانند. او با زبان انگلیسی آشنا بود و در ترجمه نیز دستی داشت. شعر معروف کلاغ از ادگار آلن پو را ترجمه کرده است و ردپای تاثیر از سبک داستان‌نویسی پو در آثار او دیده می‌شود. رضا براهنی قصه‌های صادق چوبک را تلفیقی از تکنیک داستان‌نویسی ادگار آلن پو و تکنینک داستان‌های کوتاه قرن نوزده روسیه می‌داند.

صادق چوبک از بزرگان تاریخ ادبیات معاصر

داستان کوتاه به شکلی که اکنون رایج است با تلاش افرادی هم‌چون صادق چوبک غنی و پربار شد و توانست جایگاه خود را در ادبیات تثبیت کند. چوبک در طول حیات ادبی خود بیش از هرچیز دیگری به داستان کوتاه پرداخت. او نویسندگی را با این سبک ادبی و با مجموعه‌ داستان خیمه‌شب بازی در سال 1324 آغاز کرد و بعدها با نوشتن مجموعه‌هایی مثل روز اول قبر، انتری که لوطی‌اش مرده بود و چراغ آخر ادامه داد. او دو رمان نیز نوشت ( تنگسیر و سنگ صبور ) که آن‌ها نیز در تاریخ ادبیات معاصر جایگاه ویژه‌ای دارند.

معرفی کتاب خیمه‌شب بازی

خیمه‌شب بازی کتابی بود که چوبک را به عنوان نویسنده‌ معرفی کرد. او با نوشتن این کتاب به نوعی اعلام کرد که قصد دارد به عنوان نویسنده‌ای رئالیست و حتی گاهی ناتورالیست به فعالیت ادبی خود ادامه دهد.

کتاب شامل یازده داستان کوتاه است. داستان‌هایی مثل نفتی، گل‌های گوشتی، عدل، زیر چراغ قرمز، در آخر شب و دیگر قصه‌هاست.

لحن و زبان او در این کتاب، بی‌پرده و گاهی تلخ است به طوری که ممکن است خواننده گمان کند چوبک به عمد به سراغ نوشتن زشتی‌ها رفته است؛ حال آن‌که چوبک تنها واقعیت اطراف خود را همان‌گونه که هست نشان داده است.

جسارت چوبک در این کتاب در زبان خلاصه نمی‌شود بلکه او به سراغ موضوعاتی می‌رود که کمتر نویسنده‌ای تا آن زمان درباره‌ی آن‌ها نوشته است. غریزه‌ی جنسی مسئله‌ای است که در تمام داستان‌های این کتاب به نحوی وجود دارند و در بعضی از داستان‌ها نیز محور اصلی قصه قرار گرفته‌اند. او این جسارت را تا جایی پیش می‌برد که این لذت جنسی را از مردان می‌گیرد و غرایز زنان را محوریت قصه قرار می‌دهد ( مثلا در قصه‌ی نفتی ) توجه داشته باشید که این کتاب در اوایل دهه‌ی بیست نوشته است و این میزان صراحت برای فرهنگ آن دوره جسارت محسوب می‌شده است. علاوه بر این‌ها با اختصاص دادن یک داستان کامل ( زیر چراغ قرمز ) به زندگی روسپی‌ها و روسپی‌خانه و نوشتن از شرایط آن‌جا بدون شعارزدگی و یا سانسور، صراحت لحن خود را به حد اعلا رسانده است.

مسئله‌ی دیگری که به شکل تکرار شونده در این مجموعه داستان به چشم می‌خورد، مرگ و بی‌اهمیتی مرگ در برابر مسائل روزمره است. او با تکرار این مسئله به نوعی به پوچی زندگی اشاره می‌کند.

کتاب انتری که لوطی‌اش مرده بود

این کتاب به نوعی مشهورترین کتاب صادق چوبک است. این مجموعه داستان شامل سه داستان کوتاه و یک نمایشنامه است که از زمان انتشار ( سال 1328 ) تا انقلاب هشت بار تجدید چاپ شد. بعد از انقلاب نشر نگاه با حذف داستان چرا دریا توفانی شد و نمایش توپ پلاستیکی این کتاب را تجدید چاپ کرد.

مهم‌ترین داستان این مجموعه، انتری که لوطی‌اش مرده بود، داستان بوزینه‌ای است به اسم مخمل که یک روز با صاحب مرده‌ی خود مواجه می‌شود و خود را آزاد و رها می‌بیند. اتفاقاتی که پس از این آزادی اجباری برای او رخ می‌دهد باعث می‌شود در نهایت او به صاحب مرده‌ی خود پناه ببرد.

این داستان را با داستان سگ ولگرد و دیگر داستان‌های مشابه این دسته مقایسه می‌کنند که در آن شخصیت اصلی، یک حیوان و یا به تعبیر دقیق‌تر حیوانی جز انسان است. توصیفات چوبک نسبت به دیگر آثار مشابه‌اش بسیار دقیق‌تر و جزئی‌تر است.

زبان این قصه متناسب با فضای کلی حاکم بر داستان انتخاب شده است. نویسنده با انتخاب جملات کوتاه و افعال زیاد به قصه ریتمی تند داده است که این ویژگی هماهنگ با شخصیت اول قصه یعنی بوزینه است.

« از جایش پا شد و رفت پیش لوطی‌اش و خیلی نزدیک به او نشست. صورت لوطی‌اش به او هیچ نمی‌گفت. نمی‌گفت برو، نمی‌گفت بنشین، نمی‌گفت چپق چاق کن، نمی‌گفت لنگ رو سرت بپیچ، نمی‌گفت شمع شو، نمی‌گفت جای دوست و دشمن کجاست، نمی‌گفت چشم‌هاتو ببند، نمی‌گفت « بارک الله شمشیری، درس بگیر شمشیری» نمی‎‌گفت سوار سوار اومده، چابک سوار اومده » نمی‌گفت « آی حلوا حلوا حلوا داغ و شیرینه حلوا » به او هیچ نمی‌گفت. هرچه تو چهره‌ی او دقیق می‌شد چیزی دست‌گیرش نمی‌شد.

روز اول قبر، تاریک و تلخ است.

این مجموعه داستان شامل ده داستان کوتاه و یک نمایشنامه است به نام‌های گورکن‌ها، چشم شیشه‌ای، دسته گل، یک چیز خاکستری، پاچه خیزک، روز اول قبر، همراه، عروسک فروشی، یک شب بی‌خوابی و نمایشنامه‌ی هفخط. او در این مجموعه داستان همراه را دو بار و به دو شیوه نوشته است.

داستان همراه ادامه‌ی شیوه‌ی داستان « انتری که لوطی‌اش مرده بوده » است. شخصیت‌های اصلی داستان دو گرگ هستند که چوبک این ایده‌ی داستانی را به دو شیوه پرورش داده است. در شیوه‌ی اول داستان را تنها در دو صفحه نوشته است و زاویه دید سوم شخص و دانای کل را برای روایت انتخاب کرد و در شیوه‌ی دوم کمی داستان را بسط داده است و این‌بار زاویه‌ی دید اول شخص را انتخاب کرده است و داستان را با دیالوگ‌های بین دو گرگ پیش می‌برد.

او در اول داستان روز اول قبر جملاتی از تورات نوشته است:

زیرا آنچه بر آدمی روی دهد بر جانوران نیز همان روی دهد؛ هر دو یکسان‌اند. هم‌چون که این می‌میرد آن نیز می‌میرد؛ آری همه دارای یک نفس‌اند. چنان‌که انسانی را بر جانوری برتری نباشد: زیرا همه ناپایدارند.

این جملات نشان‌دهنده‌ی دغدغه‌ی فکری نویسنده است که با دیدی انتقادی نسبت به رفتار آدم‌ها با حیوانات نگریسته است. مثلا داستان پاچه خیزک در این مجموعه روایت موش بیچاره‌ای است که به اشتباه گرفتار جماعتی شده است که همگی برای از بین بردن این موش تلاش می‌کنند و هرکس ایده‌ای برای قتل این موجود بخت برگشته مطرح می‌کند. چوبک با بسط بی‌رحمانه و عریان ایده‌ها، وحشی‌گری خوی انسانی را به رخ می‌کشد.

« یه ذره در تله رو می‌ندازیم پایین. بعد دمبش رو غرس می‌گیریم از تله میاریمش بیرون دور سرمون می‌چرخونیم بعد چنون می‌زنیمش زمین که هف جدش پیش چشمش بیاد.
بعد از این اختراع از خودش خوشش آمد و نیشش باز شد و به جمعیت نگاه کرد تا ببیند آن‌ها چه می‌گویند.
پالان دور از نظر نعل‌بند خوشش نیامد و حکیمانه گفت:
نه نه، این‌طور خوب نیس. این موش معمولی نیس. مگه نمی‌بینی قد یه گربس. بچه موش نیس که بشه دمشو گرفت و دور سر چرخوندش و زدش زمین. این رو می‌باس همین‌طوری که مش‌کریم گفت، در تله رو یواش بلند کنیم دمبش که بیرون اومد در تله رو بذاریم. بعد باز یواش یواش در تله رو بالا بکشیم و یواش موشو بکشیمش بیرون، همچین که نصبه‌ی تنش از تله بیرون اومد، یهو در تله رو، رو تیره پشتش اینقده زور بیاریم تا کمرش بشکنه. بعد بیاریمش بیرون ولش کنیم میون کوچه. نه اینکه تیره پشتش شکسه، دیگه نمی‌تونه بدوه. با دو دساش راه میره و نصبه تنش دنبالش رو زمین می‌کشه. بعد که خوب تماشاش کردیم یه لغت می‌زنیم روش می‌کشمیش.»[1]

نویسنده خواننده را از شدت وحشی‌گری ذات انسان متعجب می‌کند آن‌قدر که مدام در انتظار متوقف شدن این روند است؛ اما این اتفاق رخ نمی‌دهد و با آتش زدن موش داستان تمام می‌شود و خواننده را در بهت خوی وحشی انسان فرو می‌ببرد و تنها رها می‌کند. نشان دادن این پلیدی‌ها و تاریکی‌ها ویژگی اصلی آثار چوبک است. لحن او آن‌قدر عریان است که گاهی مخاطب را به وحشت می‌اندازد.

روز اول قبر

روز اول قبر

نویسنده: صادق چوبک ناشر: بدرقه جاویدان،جاویدان قطع: گالینگور,رقعی نوع جلد: گالینگور قیمت: 45,000 تومان

تنگسیر، تولد یک قهرمان

در میان تمام آثار این نویسنده، تنگسیر داستانی است که براساس واقعیت نوشته شده است. این داستان محلی دهان به دهان میان مردم بومی گشته است و سینه به سینه این قصه‌ را در دل خود حفظ کرده‌اند. زائرمحمد جوانی ساده‌دل و از یاران رئیسعلی دلواری است که با همسر و فرزندانش زندگی آرامی دارد تا این‌که چند نفر با دغل و حیله سرمایه‌ی او را بالا می‌کشند. او از راه شرع و قانون راه به جایی نمی‌برد تا این‌که دیگر طاقتش طاق شده و دست به انتقام شخصی می‌زند. داستان این انتقام دهان به دهان در میان اهالی شهر می‌چرخد و شهر که فضایی استعمارزده و تحت ستم دارد از این اتفاق استقبال می‌کند و زائر محمد را تبدیل به قهرمانی مردمی می‌کند و مردم نامش را به شیرمحمد تغییر می‌دهند.

تنگسیر

تنگسیر

نویسنده: صادق چوبک ناشر: نگاه قطع: شمیز,رقعی نوع جلد: شمیز قیمت: ناموجود

چوبک در این داستان شیوه‌‌ی معمول خود را رها کرده و به سراغ داستان بلند رفته است. این داستان را بعدها رسول پرویزی در کتاب شلوارهای وصله‌دار آورده است با این تفاوت که پرویزی این قصه‌ی محلی را در قالب داستان کوتاه نوشته است؛ اما چوبک با توصیفات دقیق و بدیع، شخصیت‌پردازی‌های گویا و زبانی درست از این قصه، رمانی خواندنی ساخته است.

زبان نویسندگی چوبک بر پایه‌ی توصیف استوار است. او توصیف‌گری ماهر است و گنجینه‌ی ادبیات فارسی را از این جهت بسیار غنی کرده است. نکته‌ی قابل توجه‌ دیگر در زبان او، زاویه‌ی دیدی است که او در آثار خود انتخاب می‌کند. زبان او به دلیل مهارت در توصیف‌گری همانند دوربینی است که مشغول ضبط تصاویر است و همه‌چیز را به خواننده نشان می‌دهد و کتاب را تبدیل به فیلمی می‌کند که در برابر چشم خواننده در حال گذر است.

تنگسیر

تنگسیر

نویسنده: صادق چوبک ناشر: بدرقه جاویدان،جاویدان قطع: شمیز,رقعی نوع جلد: شمیز قیمت: 40,000 تومان

« هنگامی که محمد دم دروازه رسید، آفتاب تازه داشت خودش را از گوشه آسمان بیرون می‌کشید و له له می‌زد و براده‌های تن سوزانش را تو هوا می‌پاشید دم دروازه. اسمش دم دروازه بود، آنجا دروازه نبود، بوشهر دروازه نداشت. راسته بازاری بود بی‌سقف و با سقف که دکان‌های جورواجور در این سو و آن‌سویش چیده شده بود. حالا صبح زود بود و فقط دکان‌های نانوایی و کماجی و کله‌پزی و فرنی‌پزی و قنادی و بقالی و حلیمی باز بود. دکان‌های دیگر که خوراکی نمی‌فروختند بسته بود. مه تو هوا، لای ذرات خورشید پرپر می‌زد.»[2]

سنگ صبور، چرخشی میان افکار

سنگ صبور داستان خانه‌ای است اجاره‌ای که افراد مختلفی در آن زندگی می‎‌کنند. ماجرا با گم شدن بلقیس آغاز می‌شود و در بیست و چهار فصل ادامه پیدا می‌کند. در هر فصلی از زبان یکی از این همسایه‎‌ها ماجرای مفقودی بلقیس روایت می‌شود. چوبک با انتخاب این شیوه نشان می‌دهد که ماجراهای یکسان از دیدگاه اشخاص مختلف بسیار متفاوت است. همچنین با این شیوه قدرت نویسندگی خود را به رخ می‌کشد چرا که او از زبان تیپ‌های شخصیتی متفاوتی می‌نویسند و قلم توانایی در شخصیت‌پردازی دارد. او با سرک‌کشی میان اشخاص متفاوت، اوضاع جامعه‌اش را به تصویر کشیده است. چوبک در این اثرش نیز همانند دیگر آثارش لحنی تند و گزنده دارد.

چوبک در تمامی آثارش همواره سبکی غیرشخصی دارد به این معنا که همواره با خلق شخصیت‌های متعدد و متنوع داستان‌هایش را به پیش برده‌است و مخاطب را به سمت ارائه‌ی دیدگاه شخصی سوق نداده است و قهرمان‌ها و دغدغه‌های آن‌ها مقدم بر دغدغه‌ی چوبک بوده‌اند.

صادق چوبک از بزرگان تاریخ ادبیات معاصر

در آثار چوبک غریزه‌ی جنسی، نه در معنای دراماتیک و زیبا بلکه در معنای شهوت و روسپی‌خواهی و روسپی‌گری بسیار پررنگ است تا آن‌جا که آثارش بارها سانسور شده‌اند. نوشتن از زندگی روسپی‌ها و روسپی‌خانه‌ها تنها از پی قلم تند و عریان چوبک برمی‌آید.

علاوه بر این موضوع، فقر و تنگدستی، تنهایی، مرگ و بی‌عدالتی دیگر مضامینی است که آثار این نویسنده حول محور آن‌ها در گردش‌اند. به همین دلایل است که او را نویسنده‌ای می‌دانند که رئالیسم او به سمت ناتورالیسم کشیده می‌شود.

او یک‌دست کردن فرم و محتوا را به خوبی بلد است. ساختار زبانی خود را متناسب به موضوع اثر انتخاب می‌کند.

صادق چوبک به درستی از بزرگان تاریخ ادبیات معاصر است. گنجینه‌ی لغت بزرگ و گسترده، توصیفات دقیق و بدیع، صراحت لهجه، زاویه‌ی دید مناسب و انتخاب موضوعات اجتماعی و فرهنگی از ویژگی‌های آثار اوست.


[1] - (چوبک، 1328: 73)

[2] - (چوبک، 1342: 73)

مطالب پیشنهادی

کتاب های پیشنهادی

جستارهایی درباب عشق

جستارهایی درباب عشق

آلن دو باتن ,
20,000 تومان
بوخارین

بوخارین

استیون اف . کوهن ,
ناموجود
رضا قاسمی در گفت و گوی بلند با محمد عبدی

رضا قاسمی در گفت و گوی بلند با محمد عبدی

محمد عبدی ,
43,000 تومان
کینو-آگورا: سینه فیلیای نوین

کینو-آگورا: سینه فیلیای نوین

گیریش شامبو ,
25,000 تومان
رویای تبت

رویای تبت

فریبا وفی ,
17,000 تومان
Some text some message..