$$_product_summary: 3133$$

درک ما از جهان اطراف چگونه شکل می‌گیرد؟

حتماً بارها این کلیشه‌ی روان‌شناسی را شنیده‌اید که «همه چیز مربوط به کودکی شماست.» این جمله هم بسیار درست است و هم منتقدان بسیاری دارد؛ اما اگر همه چیز یا دست‌کم بخش زیادی از شخصیت و گرفتاری‌های روحی ما به کودکی‌مان مربوط است، ارتباط میان گذشته‌ی دور و اکنونِ ما چطور شکل گرفته است و سوال مهم‌تر این‌که آیا ما محکوم به ادامه‌ی زندگی در شرایطی هستیم که در کودکی و فارغ از اختیار و توان ما رخ داده است؟

نظریه‌های مختلف و دانشمندان بسیاری سعی کرده‌اند به این پرسش‌ها پاسخ بدهند و هرکدام بسته به نوع رویکرد و اصولشان، پاسخ‌های متفاوتی ارائه داده‌اند؛ مثلاً فروید معتقد بود تغییر دادن شخصیت شکل‌گرفته بسیار مشکل است. نظریه‌ی تحلیل رفتار متقابل اما از آن دست رویکردهایی است که معتقد است باید مسئولیت زندگی و آینده‌ی خودمان را بپذیریم، فارغ از آن‌که چه برسرمان آمده است؛ ولی این تغییر چطور رخ خواهد داد؟ ایده‌ی اصلی اکثر نظریه‌های روان‌شناسی این است که «آگاهی» سرانجام منجر به «تغییر» خواهد شد. تمام روان‌شناسان چه در اتاق‌ درمان و چه در اتاق درس و پژوهش‌های خود سعی دارند چگونگی عملکرد ذهن انسان و آسیب‌های آن را تبیین کنند. نظریه‌ی تحلیل رفتار متقابل یکی از موثرترین و جدیدترینِ این نظریه‌هاست که به‌طور دقیق و کاملی شرح می‌دهد عملکرد ذهن انسان چگونه است و چطور کودکی در شکل گرفتن الگوهای کارکردی مغز موثر است.

کتاب ماندن در وضعیت آخر یکی از جامع‌ترین کتاب‌هایی است که درباره‌ی این نظریه نوشته شده است و حاصل بیش از سی سال تجربه‌ی درمانگری و پژوهش نویسندگان آن است. تامس هریس هم در این کتاب و هم در کتاب قبلی خود، وضعیت آخر، به‌خوبی سازوکار تأثیر کودکی بر بزرگسالی و شخصیت را شرح داده است. از نظر روان‌شناسان کودکی مهم است، زیرا شیوه‌ی برخورد ما با جهان و افکار و احساسات ما در سنین کودکی پی‌ریزی می‌شود. ما همان‌‌طوری با مسائل روبه‌رو می‌شویم که در کودکی آموخته‌ایم. این خصوصیات آن‌قدر ریز و جزئی هستند که به چشم ما نمی‌آیند و هم‌چنین آن‌قدر زمان از شکل‌گیری آن‌ها گذشته است که فراموش می‌کنیم الگوهای ذهنی ما چرا و چگونه شکل گرفتند و فقط با یک بررسی دقیق و موشکافانه می‌توانیم آن‌ها را پیدا کنیم. مسیر تغییر ما از پیدا کردن همین الگوهای ذهنی می‌گذرد. نظریه‌ی تحلیل رفتار متقابل یکی از چند نظریه‌ای است که به ما کمک می‌کند این الگوها را پیدا کنیم و با تغییر آنچه کارآمد نیست، نمونه‌ی بهتری از خودمان بسازیم.

نظریه‌ی تحلیل رفتار متقابل چیست؟

این نظریه نخستین بار از جانب  اریک برن در سال 1950 ارائه گردید. برن با ارائه‌ی این نظریه شیوه‎‌ای کاربردی و امیدوارکننده را برای درمان معرفی کرد. او معتقد بود صرف‌نظر از هرآنچه در گذشته اتفاق افتاده است، انسان خودش مسئول آن چیزی است که در آینده اتفاق می‌افتد و به افراد در جهت ایجاد یک کنترل شخصی و بهبود روابط کمک می‌کرد. اصول نظریه‌ی برن بر سه سطح شخصیت که در همه‌ی انسان‌ها وجود دارد، استوار است. برن معتقد بود همه‌ی ما در ساحت وجودی خودمان، یک والد، بالغ و کودک داریم. او برای هرکدام از این سطوح ویژگی‌هایی معرفی می‌کند و نشان می‌دهد این سطوح گرچه در همه‌ی انسان‌ها وجود دارند، از نظر کیفیت متفاوتند.

از نظر برن بسته به این‌که ما با کدام‌یک از این سطوح شخصیتی خود با دیگران رفتار می‌کنیم، رفتار متفاوتی از خود بروز می‌دهیم. اگر با این نظریه آشنایی ندارید، به خاطر داشته باشید که «والد»، «بالغ» و «کودک» سه اصطلاح تخصصی روان‌شناسی هستند که با معنی لغوی‌شان تفاوت دارند و هر کدام دارای تعاریف و سازوکارهای شکل‌گیری مشخص و نوعی دوره‌ی رشدی هستند که دکتر برن آن‌ها را در کتاب وضعیت آخر به‌طور مفصل و دقیق شرح داده شده است. او هم‌چنین چهار وضعیت اساسی را برای زندگی معرفی می‌کند که ما همواره با استفاده از یکی از آن‌ها با جهان اطرافمان برخورد می‌کنیم.

دکتر تامس هریس از همکاران دکتر برن بود که تمام عمر مطالعاتی و درمانی خود را صرف گسترش این نظریه کرد و آثار بسیاری درباره‌ی آن نوشت که کتاب ماندن در وضعیت آخر یک نمونه از آن‌هاست. کتاب‌های دکتر هریس چنان ساده و شیوا هستند که با مطالعه‌ی آن‌ها و به کار بستن نکات نظریه‌ی تحلیل متقابل و یافتن الگوهای فکری خود، می‌توانید تا حد بسیار زیادی روابط خود را بهبود ببخشید و سرمایه‌ی روان‌شناختی خود را ارتقاء دهید. همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردیم، در کتاب دیگر نویسنده، وضعیت آخر، اصول این نظریه بیان شده است؛ پس این کتاب درباره‌ی چیست؟

بعد از آن‌که دکتر تامس به واسطه‌ی کتاب خود به شهرت و محبوبیت رسید، نامه‌های بسیاری از مخاطبان خود دریافت کرد که توانسته بودند زندگی خود را بهتر کنند و حتی در مواردی به گفته‌ی خودشان باعث نجات زندگی آن‌ها از منجلاب روابط و شناخت‌های غلط شده بود. هم‌چنین در این نامه‌ها مخاطبان سوال‌های بسیاری را پرسیده‌ بودند و این کتاب در واقع پاسخ به آن پرسش‌ها و توضیح بیشتر مسئله از منظر رویکرد تحلیل رفتار متقابل است. شاید گمان کنید این رویکرد آن‌قدر هم که گفته می‌شود کارآمد نیست، اما بد نیست بدانید امروزه اکثر درمانگران در اتاق‌های درمان و مخصوصاً در درمان‌های گروهی از این شیوه که به آن TA نیز می‌گویند، استفاده می‌کنند و دوره‌های آموزشی بسیاری تحت عنوان TA برگزار می‌شود که در آن ها از این دو کتاب دکتر هریس و مطالبی دیگر برای آموزش درمانگران استفاده می‌‌شود. با مطالعه‌ی دقیق و چندباره‌ی این دو کتاب می‌توانید به زبانی مشترک با درمانگران برسید و با نحوه‌ی کار برخی از آن‌ها آشنا شوید.

کتاب ماندن در وضعیت آخر چه چیزی برای گفتن دارد؟

کتاب ماندن در وضعیت آخر شامل یک پیش‌گفتار و پانزده فصل است. پیش‌گفتار به قلم دکتر تامس هریس و مابقی کتاب به قلم همسر او، امی هریس، است. فصل اول تکرار آن چیزی است که در کتاب وضعیت آخر نوشته شده است و مطالعه‌ی آن برای کسانی که آن کتاب را مطالعه نکرده‌اند، بسیار ضروری است؛ چراکه در غیر این صورت به زبان مشترکی با نویسنده نخواهند رسید و جان کلام او را درک نخواهند کرد. دو فصل دیگر نیز به گفتن نکاتی تکمیلی از معرفی چهار وضعیت زندگی می‌گذرد و هم‌چنین سه فصل نیز به والد و بالغ و مسائل پیرامون آن‌ها می‌پردازد؛ اما فصل‌های بعدی همگی مطالبی جدید است مثل «گفت‌وگوی درونی»، «کنترل احساس از راه ردیابی»، «به سردگمی خود خاتمه دهید»، «برای تغییر کردن چه چیزهایی لازم است؟»، «دانستن و جرئت کردن» و«نوازش». در میان این عناوین مطالبی که درباره‌ی نوازش بیان می‌شود، بسیار جالب توجه است که در ادامه خلاصه‌ای از این فصل را مرور می‌کنیم.

نوازش ضروری‌تر از چیزی است که گمان می‌کنید

سال‌ها طول کشید تا دانشمندان ثابت کنند نوازش نیازی ضروری برای رشد است و این نیاز نه مانند تغذیه، بلکه هم‌‌پای آن برای رشد و بقای انسان ضروری است. طی یک آزمایش تحقیقاتی بر روی کودکانی که در پرورش‌گاه زندگی می‌کردند، ثابت شد نوزادانی که به‌طور ثابت و مداوم از یک مراقب برخوردار بودند و نوازش لازم را دریافت می‌کردند، نسبت به نوزادانی که از نوازش بهره‌مند نبودند، رشد بهتری داشتند. این تحقیق نتیجه‌ی حیرت‌آور دیگری نیز داشت؛ نوزادانی که نتوانسته بودند حداقل نوازش لازم را دریافت کنند، با وجود این‌که از شرایط جسمانی مناسبی برخوردار بودند، بدون هیچ‌گونه علائم بیماری فوت کردند.

 در یک تحقیق دیگر که برای اثبات نیاز نوزاد به نوازش صورت گرفت، در قفس میمون‌ها دو ماکت مادر تعبیه شد؛ یکی نرم و بدون منبع تغذیه و دیگری زمخت و با منبع تغذیه. میمون‌های نوپا به مادری دلبسته شدند که حس نوازش را در آن‌ها تداعی می‌کرد، اما تغذیه‌شان نمی‌کرد. این‌ها تنها نمونه‌ای از آزمایش‌ها و تحقیقاتی است که دانشمندان را مجبور به تجدید نظر در زمینه‌ی نوازش و دلبستگی کرد. ابراهام مازلو در تدوین هرم نیازهای انسانی نوازش را هم‌گروه آب و غذا برای انسان قرار داده است و آن را از نیازهای ضروری برای بقا می‌داند. نوازش تنها در لمس خلاصه نمی‌شود، بلکه لمس تنها نمودی از توجهی است که کودک دریافت می‌کند؛ هرچه انسان رشد می‌کند مفهوم نوازش نیز برای او گسترده‌تر می‌شود.

«نوازش یعنی نگاه و سلام پرصمیمت به شما، تلفن یکی از دوستان که فقط صدایتان را بشنود. جمله کوتاه معلم زیر نمره خوب ورقه امتحان شما و یا دست دوستی سرشانه‌تان و صحبتش درباره شما با دیگران وقتی همه دارند حرف می‌زنند تا دوباره شما محور بحث شوید. نوازش یعنی وارد شدن شما به آگاهی فرد دیگر. نوازش چیزی است که کودک ما احساس می‌کند. بیشتر نوازش‌ها به انسان احساس خوبی می‌دهند. انرژی می‌بخشند. نوازش ما را زنده نگه می‌دارد. پس از تولد، پس از پیمودن آن راه سخت و طولانی و ورود به صحنه‌ی روزگار، نوازش بود که به ما اطمینان داد زندگی در این بیرون نیز خوب است. نوازش در آن موقع زندگی‌بخش بود، امروز هم هست.»[1]

وقتی نوازش مورد نیازمان را دریافت نکنیم، رفته‌رفته از سطح سلامت روانمان کاسته می‌شود. ممکن است افسرده شویم، خشمگین شویم و یا در جست‌وجوی افراطی توجه به خودمان آسیب بزنیم. بخشی از نوازش وظیفه‌ی دیگری است؛ اما فراموش نکنیم این وظیفه‌ی خود ماست که با برقراری رابطه‌ی درست با اطرافیانمان و هم‌چنین حفظ روابط، نوازش موردنیازمان را تأمین کنیم. هم‎‌چنین نباید فراموش کنیم که ما مسئول بخشی از نوازش اطرافیانمان نیز هستیم. ما چقدر به عزیزانمان توجه می‌کنیم تا احساس کنند زندگی در این بیرون هنوز هم خوب است؟

«ما نمی‌توانیم برای همه در همه اوقات همه چیز باشیم. باید ببینیم به چند نفر می‌توانیم جوابگو باشیم. کدام روابط برای ما حیاتی است؟ خانواده و دوستان مهم‌اند. سازمان‌هایی با هدف مشخص مثل کلیسا و موسسات خدماتی و خیریه و افراد آن مهم‌اند. وقتی شما شصت‌وپنج‌ساله شدید، اعضای تیم فوتبال شما کجا هستند؟ هم‌کارانتان کجا هستند؟ رفقای محله کجا هستند؟ جواب هریک از این سوال‌ها چندان مهم نیست، اما خود سوال مهم است. با هرکه دست می‌دهیم از همان دست پس می‌گیریم و این مرا یاد حرف اندوه‌بار خانمی خیلی اجتماعی می‌اندازد که می‌گفت: وقتی بچه‌هام کوچک بودن زیاد حوصله‌شونو نداشتم و همیشه می‌گفتم کی میشه بزرگ بشن. حالا که دیگه بزرگ شدن، اونا حوصله منو ندارن.»[2]

عدم دریافت نوازش که ناشی از عدم بخشش آن است، می‌تواند سرآغاز یک افسردگی و اندوه بزرگ باشد. انسان‌ها تنها قادرند با تعداد محدودی روابط صمیمانه برقرار کنند و اگر در انتخاب این تعداد محدود اشتباه کنند، ضرر جبران‌ناپذیری را متحمل خواهند شد. برای انتخاب‌های درست مجبوریم سرمایه‌ی شناختی و عاطفی خود را بالا ببریم و این امر رخ نمی‌دهد مگر با مطالعه‌ی کتاب‌های این‌چنینی و صرف وقت برای آگاهی و سلامت روانمان.

منابع: تامس ای. هریس و امی ب. هریس، ماندن در وضعیت آخر، ترجمه‌ی اسماعیل فصیح، تهران، نشر نو، 1365

مجله بخارا شماره 174

شماره 174 مجله بخارا با تصویری از دکتر مهرداد بهار، نویسنده و پژوهشگر حوزۀ اسطوره و تاریخ، به روی پیشخان‌ها آمد. یادنامه شماره‌ی 174 مجله‌ی بخارا نیز درخصوص دکتر مهرداد بهار است. همچنین در این شماره مطالبی از ژاله آموزگار، شفق سعد، عبدالحسین آذرنگ و هاشم رجب‌زاده و جمعی دیگر از نویسندگان آمده است.

مجله دوباره شماره 2

شماره 2 فصلنامه دوباره نیز پس از وقفه‌ای نسبتاً طولانی به دست مخاطبان رسید. شماره‌ی 2 مجله‌ی دوباره موضوعش «فرار» است. در این شماره از مجله‌ی دوباره مطالبی از بنفشه رحمانی، محمد رضایی‌راد، سروش صحت، کیوان سررشته، كريم نيكونظر و فروغ منصور قناعی و جمعی دیگر از نویسندگان آمده است.

مجله آگاهی نو شماره 18

شماره 18 مجله آگاهی نو با تصویری از محمدعلی فروغی منتشر شد. در این شماره‌ی آگاهی نو به موضوعات وضعیت ایران بعد از دی‌ماه 1404 و جنگ چهل‌روزه پرداخته شده است. همچنین عنوان «منجی وطن» در وضف طرح جلد این شماره‌ی مجله‌ی آگاهی نو آمده است که ترغیبی است برای خواندن مطالبی درخصوص محمدعلی فروغی. در این شماره همچنین پرونده‌ای نیز درخصوص دویست‌وپنجاهمین سال استقلال ایالات متحده آمده است.

مجله معمار شماره 156

دوماه‌نامه‌ی معمار برای فروردین و اردیبهشت 1405 نیز منتشر شد. در شماره 156 مجله معمار ترجمه‌هایی از رضا امیررحیمی و آزیتا ایزدی آمده است. بر روی جلد این شماره از مجله‌ی معمار عنوان «آلوارو سیزا» آمده است. آلوارو سیزا معمار برجسته‌ی پرتغالی و برنده‌ی جایزه پریتزکر 1992، جایزه‌ای به‌منظور بزرگداشت معمار یا معماران زنده، است.

مجله فیلم امروز شماره 61

شماره 61 مجله فیلم امروز با تصویری غیرسینمایی و با عنوان «بهار رفتگان» منتشر شد. در بخشی از سرمقاله‌ی این شماره آمده: «ما نه کارشناس امور جنگ و سیاست هستیم، نه وارد به امور غنی‌سازی اورانیوم و برد موشک بالستیک. ما زندگی را می‌شناسیم و خواهان صلح و آرامش، با عزت و احترام ملی و بین‌المللی هستیم. برای تداوم زندگی هم نیاز به امید است؛ چیزی که در شرایط حاضر (که شبیه یک نمایش تلخ ابسورد است) در زندگی ما غایب است و روزها و لحظه‌ها را در تردید و نگرانی سپری می‌کنیم.»

مجله اندیشه پویا شماره 100

شماره صدم مجله اندیشه پویا نیز به دو رخداد مهم ایران طی چهار ماه واکنش داشته است. در این شماره ترجمه‌ای از آیزایا برلین توسط عزت‌الله فولادوند، پیش‌بینی تغییرات ژئوپلتیکی در گفت‌وگو با محمود سریع القلم، گزارشی از زندگی بهرام بیضایی و گزارشی از زندگی کاوه گلستان آمده است. 

مجله پوشه شماره 10

شماره 10 مجله پوشه با عنوان «تصویرسازی علمی و دگرگونی دانش» به تاریخ پاییز و زمستان 1404 منتشر شد. در این شماره تصویرگران علمی به روایت تاریخ و مواجهه با جهان مصور عجایب و غرایب و صورالکواکب از جمله مطالبی‌اند که منتشر شده‌اند.

مجله‌ی صنوبر شماره ۳۲

مجله صنوبر، فصل‌نامه‌ی حوزه‌ی محیط زیست، در شماره ۳۲ خود با آثاری از عبدالحسین وهاب‌زاده، زهرا انوشه، آلن پطروسیان، مهدی تیموری و دیگر نویسنوگان به روی پیشخان‌ها آمد. پرونده‌ی این شماره‌ی مجله صنوبر نیز درمورد هوشنگ ضیایی است.

کودکان با خواندن این مجموعه با سفر، جشن تولد، شهربازی و کلاس درس و احساسات مختلف مربوط به مدرسه آشنا می‌شوند و اهمیت قوانین و منظم بودن را می‌آموزند. و البته که بازیگوشی و بامزگی آمبر و جاستین و مکالماتشان به جذابیت این مجموعه کمک زیادی کرده است.

مهم‌تر از همه، پشت‌گر‌‌می به‌خانواده و دوست سالم و حتی معلم، برای کودکان هفت و هشت سال، به خصوص در ابتدای تحصیل در مدرسه ، یکی از نکات پررنگ این مجموعه است. همچنین فونت نوشتاری این مجموعه و کوتاه بودن داستان‌ها به گونه‌ای است که کودکانی که به تازگی خواندن و نوشتن آموخته‌اند نیز می‌توانند به راحتی آن را روخوانی کنند.

جلد اول: آمبر و هدیه جشن تولد

آمبر از شب قبل از تولدش پر از هیجان است‌، یک عروسک گوریل دارد که وقت‌هایی که جاستین نیست با او حرف می‌زند و یک ساعت روی مچ دست گوریل می‌کشد.

می‌داند که زمان خیلی اهمیت دارد‌، مثلاً اگر یک ساعت مچی داشت‌، می‌توانست خودش زمان را بداند و هی از بزرگ‌ترها ساعت را نپرسد‌، یا وقتی جاستین تلفن می‌کند و می‌گوید سه دقیقه‌ی دیگر در یک مکان بازی می‌کنیم و دیر می‌کند‌، دقیقاً بداند چند دقیقه دیر کرده است.

آرزو می‌کند ای‌کاش کسی برای تولدش یک ساعت مچی بگیرد. همه‌ی فکر و ذکرش یک ساعت مچی است.

با ساعت مچی‌، دیگر لازم نیست ساعت پدر و مادرش را قرض بگیرد.

آدم‌‌بزرگ‌ها می‌توانند حدس بزنند که در سر آمبر چه می‌گذرد و در انتها شاهد برق خوشحالی در چشمان آمبر هستیم.

او از والدینش‌، یک ساعت مچی هدیه می‌گیرد !

و حتماً که ما هم با او لبخند می‌زنیم.

جلد دوم: آمبر و ماجراهای سفر

هر دو خانواده راهی یک سفر دو هفته‌ای می‌شوند‌، آمبر و جاستین و دنی و مادرهایشان اول از همه می‌روند و آخر هفته‌ هم پدرهایشان.

سفر کردن با کودکان سختی‌های خودش را دارد‌، مثلاً دنی که هنوز نمی‌تواند خودش به دستشویی برود یا آمبر که از آب و استخر خوشش نمی‌آید و یا دعواهای بچگانه‌ای که بینشان اتفاق می‌افتد.

خوشبختانه جاستین شوخ‌طبعی خودش را دارد و آمبر نمی‌تواند مدت زیاد از دستش دلخور باشد.

کودکان با خواندن یا شنیدن این داستان با آمبر و جاستین همراه می‌شوند و این هیجان تا آخر همراهشان می‌ماند‌، وقتی همگی در طبیعت و بیرون از خانه چادر می‌زنند‌، نکات ریز چادر زدن را می‌آموزند‌، با کیسه‌خواب آشنا می‌شوند و اهمیت این‌که چادر زدن در طبیعت حتماً باید همراه یکی از والدین باشد.

همچنین ما که مخاطب بزرگسالیم‌، این را می‌آموزیم که موقع تعطیلات‌، به کار و شغلمان کمتر توجه کنیم‌، چرا که این روی بقیه‌ی هم‌سفرها به خصوص فرزندمان تأثیر خوبی نمی‌گذارد.

جلد سوم: آمبر و شهربازی

هر دو خانواده همچنان در سفراند‌، پدر و مادر آمبر کمی‌‌‌دعوایشان شده و آمبر این را می‌فهمد.

به نظر کودکان در این سنین بیشتر از همیشه حواسشان به رفتار والدین است.

آمبر هم حواسش هست و دلش نمی‌خواهد پدر و مادرش از دست هم عصبانی باشند.

او لباس شانسش را می‌پوشد و آرزو می‌کند یک روز عالی در انتظارش باشد.

همه‌ی تلاشش را می‌کند و با شوخی‌هایی که خودش ساخته سعی در خنداندن آن‌ها دارد، مثلاً برای این‌که سکوت را بشکند می‌گوید : «می‌دانید ، وقتی اندازه‌ی من بودید ، هر جا می‌رفتید یک عالمه زانو و باسن می‌دیدید ؟ 》

در نهایت که موفق نمی‌شود به سمت خانواده‌ی جاستین می‌رود و در وسط راه گم می‌شود.

این‌جا کودکان از آمبر می‌آموزند که در این مواقع به یک خانواده اطلاع بدهند و در نهایت به پلیس آن محل که در بلندگو‌های مخصوص اسمشان را پخش کند‌، یا بدانند که احساس پریشانی و ترس نداشته باشند و هر جا هستند خانواده‌شان آن‌ها را پیدا می‌کند.

جلد چهارم: آمبر و معلم جدید

روز اول از کلاس دوم است. آمبر کیف خرسی زردش را که اسم هم برایش گذاشته بر‌می‌دارد و به مدرسه می‌رسد‌، با دیدن کیف‌های عروسکی دیگر دوستانش احساس دلگر‌‌می‌ می‌کند و از مسخره شدن نمی‌ترسد.

شجاعت آمبر برای آن‌ کسی که دلش می‌خواهد باشد ستودنی است.

همه‌ی بچه‌های سال قبل‌، از خانم ویلسون معلم کلاس دومشان تعریف می‌کردند و آمبر پر از هیجان بابت دیدن این معلم است تا این‌که باخبر می‌شود معلم جدیدی قرار است به جای خانم ویلسون بیاید.

آمبر بسیار نگران است.

- اگر او هفت‌ساعت تکلیف بدهد‌، چه ؟

- اگر موقع رنگ‌آمیزی از خط بیرون بزنیم و او خیلی ناراحت بشود‌، چه ؟

- اگر اجازه ندهد برویم دستشویی ؟

و اگرهای دیگر !

معلم جدید با یک عالمه رنگ و شوق وارد کلاس می‌شود‌، با گوشواره‌هایی که شبیه لامپ‌اند.

اسم او خانم لایت است و آمبر متوجه آن گوشواره‌ها می‌شود !چون لایت به معنی روشنایی است.

خانم لایت اسم همگی بچه‌ها را روی یک لامپ مقوایی نوشته و روی میزشان گذاشته است.

او معلم مهربانی است و آمبر از دیدنش خوشحال است.

خانم لایت‌، در آخر کلاس برای همگی‌شان کتاب چند فصلی می‌خواند !

و کتاب چند فصلی خواندن در آخر کلاس دوم‌، رویای آمبر می‌شود.

در این جلد کتاب کودکان متوجه نگرانی‌های قبل از مدرسه‌شان می‌شوند و با پایان خوش داستان از اضطرابشان کاسته می‌شود.

جلد پنجم: آمبر و قانون‌های کلاس دوم

خانم لایت متوجه نامنظم‌بودن آمبر می‌شود .

جالبی ماجرا این‌جا است که به جای این‌که مستقیم به اون بگوید‌، یک قانون در کلاس می‌گذارد.

این‌که هر‌کسی نیمکتش مرتب و تمیز باشد یک پری به اسم پری نیمکتارینا (دخترعموی پری دندان‌، دندالینا ) روی نیمکتش یک روبان و یک خوراکی می‌گذارد !

آمبر با خود فکر می‌کند که حتی ریاضی هم از مرتب نگه‌داشتن نیمکتش آسان‌تر است.

بچه‌های کلاس جایزه‌هاشان را می‌گیرند و جاستین هم جایزه می‌گیرد ، از روی دوستی به آمبر پیشنهاد نصف کردن جایزه‌اش را می‌دهد، جاستین همیشه دوست خوب و مهربانی برای آمبر است و حتی گاهی خوراکی‌هاشان را هم قسمت می‌کنند.اما آمبر نمی‌پذیرد.

به خانه می‌رود و برای مادرش جریان را تعریف می‌کند‌، در پاسخ به این ماجرا مادرش برای تمرین به او پیشنهاد تمیز کردن اتاقش را می‌دهد.

آمبر در انتها موفق می‌شود و این حاصل آموزش درست و مسالمت آمیز است.

کتاب بر دامنه

نشر بیدگل

کتاب بر دامنه تصویری از انسان معاصر در وضعیت تعلیق و بحران ارائه می‌دهد؛ انسانی که میان فروپاشی درونی و فشارهای جهان بیرونی گرفتار شده است. روایت کتاب با لحنی فلسفی و روان‌شناسانه به اضطراب، تنهایی و ناتوانی در یافتن معنا می‌پردازد. نویسنده تلاش می‌کند مرز باریک میان عقلانیت و آشوب ذهنی را به تصویر بکشد. بر دامنه بیش از آنکه داستانی صرف باشد، تأملی ادبی درباره‌ی وضعیت شکننده انسان مدرن است. این کتاب با ترجمه‌ی محمد همتی منتشر شده است.

$$_product_summary: 8624$$

کتاب لوکاچ پس از کمونیسم

نشر اسطوره پرومته

کتاب لوکاچ پس از کمونیسم مجموعه‌ای از گفت‌وگوها با اندیشمندان معاصر درباره‌ی میراث فکری گئورگ لوکاچ در دوران پس از فروپاشی کمونیسم است. این اثر بررسی می‌کند که ایده‌های لوکاچ چگونه در فضای فکری و سیاسی جهان پساکمونیستی بازخوانی و نقد شده‌اند. مصاحبه‌شوندگان از دیدگاه‌های گوناگون به موضوعاتی مانند مارکسیسم، دموکراسی، فرهنگ و مدرنیته می‌پردازند. کتاب تصویری چندصدایی از تأثیر پایدار لوکاچ بر فلسفه، نظریه‌ی اجتماعی و نقد فرهنگی ارائه می‌دهد. یکی از ویژگی‌های مهم این اثر پیوند دادن مباحث تاریخی قرن بیستم با چالش‌های فکری و سیاسی معاصر است. خواننده در خلال گفت‌وگوها با اختلاف‌نظرها و تفسیرهای متنوع درباره جایگاه لوکاچ در اندیشه امروز آشنا می‌شود. این کتاب برای علاقه‌مندان به فلسفه سیاسی، تاریخ اندیشه و سرنوشت سنت مارکسیستی در جهان معاصر منبعی ارزشمند به شمار می‌آید. کتاب توسط علی ذوالقدر ترجمه شده است. 

کتاب تصورات رقیب از خاورمیانه

نشر نی

این کتاب با نگاهی تاریخی و سیاسی خاورمیانه را نه به‌عنوان منطقه‌ای ثابت که به‌مثابه عرصه‌ای از روایت‌ها، ایدئولوژی‌ها و منازعات فکری بررسی می‌کند. نویسنده نشان می‌دهد چگونه پروژه‌های استعماری، ملی‌گرایی، اسلام سیاسی و مدرنیته در شکل‌گیری تصور امروزین از خاورمیانه نقش داشته‌اند. اثر، فراتر از تحلیل ژئوپلیتیک، به بحران هویت و حافظه‌ی تاریخی در منطقه نیز می‌پردازد. این کتاب برای مخاطبانی که به تاریخ اندیشه‌ی سیاسی و تحولات معاصر خاورمیانه علاقه دارند اثری جالب‌توجه است. دامون افضلی این کتاب را ترجمه کرده است.

کتاب تبعیدیان سودایی

نشر نو

کتاب تبعیدیان سودایی روایتی جذاب از زندگی آلکساند هرتسن، نویسنده‌ی شهیر اهل روسیه، است. ای. اچ. کار در این کتاب با بازآفرینی زندگی و زمانه‌ی این نویسنده‌ تلاش کرده است تا اطلاعات دقیق و مثمرثمری را از هرتسن ب دست مخاطبان دهد. این کتاب البته عنوانی جدید نیست و سابقاً نشر طرح نو عهده‌دار انتشارش بود اما حالا فرهنگ نشر نو این کار را انجام می‌دهد. مترجم این کتاب خشایار دیهیمی است.

$$_product_summary: 8625$$

کتاب پروانه های زرد کاغذی

نشر وزن دنیا

این کتاب به زندگی و جهان ادبی گابریل گارسیا مارکز، نویسنده‌ی بزرگ کلمبیایی و خالق صد سال تنهایی، می‌پردازد. نویسنده تلاش می‌کند ریشه‌های رئالیسم جادویی را در زیست نویسنده، سیاست آمریکای لاتین و حافظه‌ی جمعی مردم کلمبیا جست‌وجو کند. کتاب، علاوه‌بر مرور آثار مهم مارکز، به رابطه‌ی او با قدرت، روزنامه‌نگاری و انقلاب کوبا نیز می‌پردازد. این اثر تصویری جامع از نویسنده‌ای ارائه می‌دهد که ادبیات آمریکای لاتین را دگرگون کرد. عرفان مجیب این کتاب را به فارسی برگردانده است.

کتاب کلماتی که می کشند

نشر ثالث

کتاب کلماتی که می کشند درباره‌ی قدرت و خشونت پنهان در زبان است؛ اینکه چگونه واژه‌ها می‌توانند به ابزار حذف، تحقیر و سلطه تبدیل شوند. ژیزل سپیرو با نگاهی میان‌رشته‌ای، از روان‌کاوی تا سیاست و رسانه، تأثیر مخرب کلمات را بر روان فردی و حیات اجتماعی بررسی می‌کند. کتاب نشان می‌دهد خشونت همیشه فیزیکی نیست و زبان نیز می‌تواند زخمی عمیق بر جای بگذارد. کلماتی که می‌کشند اثری تأمل‌برانگیز درباره‌ی اخلاق گفتار در جهان معاصر است. علیرضا غفوری این کتاب را به فارسی ترجمه کرده است.

$$_product_summary: 8658$$

کتاب مانیفست پروانه ها

نشر ثالث

کتاب مانیفست پروانه ها بیانیه‌ای معاصر درمورد آزادی فردی، تغییر و رهایی از ساختارهای محدودکننده است. نویسنده با استعاره‌ی پروانه فرایند دگرگونی انسان را از وضعیت انفعال به خودآگاهی توصیف می‌کند. متنْ آمیزه‌ای از تأملات فلسفی، تجربه‌ی شخصی و نگاه اجتماعی است و مخاطب را به بازاندیشی در سبک زندگی دعوت می‌کند. مانیفست پروانه اثری الهام‌بخش درباره‌ی امکان تغییر در جهان امروز است. مترجم این اثر یدالله گودرزی است.

کتاب انقلاب آلمان: نوامبر 1918

نشر شیرازه

این کتاب به انقلاب آلمان در سال 1918 و فروپاشی امپراتوری آلمان پس از جنگ جهانی اول می‌پردازد. رابرت گروارث با نگاهی تاریخی و تحلیلی ظهور جنبش‌های کارگری، بحران سیاسی و زمینه‌های شکل‌گیری جمهوری وایمار را بررسی می‌کند. این اثر نشان می‌دهد چگونه شکست جنگ و آشفتگی اجتماعی راه را برای تحولات رادیکال بعدی در آلمان هموار کرد. این کتاب برای علاقه‌مندان تاریخ اروپا و سیاست قرن بیستم منبعی ارزشمند است. انقلاب آلمان: نوامبر 1918 به‌دست نوید صادقی به فارسی برگردانده شده است. 

کتاب ابداع خاورمیانه

نشر شیرازه

کتاب ابداع خاورمیانه به بررسی نحوه‌ی شکل‌گیری مفهوم «خاورمیانه» در گفتمان استعماری و سیاسی غرب می‌پردازد. نویسنده نشان می‌دهد که خاورمیانه نه صرفاً یک واقعیت جغرافیایی که برساخته‌ای سیاسی و فرهنگی است که در بستر استعمار و رقابت قدرت‌ها شکل گرفته است. ابداع خاورمیانه مرزها، هویت‌ها و روایت‌های تاریخی منطقه را به چالش می‌کشد. کتاب ابداع خاورمیانه کتابی مهم برای فهم تاریخ مدرن منطقه و نقد نگاه شرق‌شناسانه است. آرمان کیانی‌فر مترجم این اثر است.

کتاب روی دیگر حکایت های نانوشته

نشر ثالث

کتاب روی دیگر حکایت های نانوشته، نوشته‌ی یوسف عزالدین، به داستان‌هایی می‌پردازد که هرگز روایت نشده‌اند: صداهای خاموش، خاطرات فراموش‌شده و زندگی‌هایی که در حاشیه تاریخ مانده‌اند. نویسنده با نثری شاعرانه و تأمل‌برانگیز مفهوم سکوت و حذف را در زندگی فردی و جمعی بررسی می‌کند. کتاب مابین داستان، جستار و خاطره حرکت می‌کند و مرز میان واقعیت و خیال را از بین می‌برد. این اثر درباره‌ی ضرورت روایت‌کردن و مقاومت در برابر فراموشی است. مختار شکری‌پور مترجم این اثر است.

کتاب جراحت

نشر چشمه

جراحت رمانی است درباره‌ی زخم‌های پنهان انسان معاصر؛ زخم‌هایی که گاه از جنگ، عشق، خانواده یا حافظه سرچشمه می‌گیرند. محسن بوالحسنی با نگاهی روان‌شناسانه و اجتماعی تأثیر آسیب‌های روحی بر زندگی روزمره را بررسی می‌کند. فضای کتاب آکنده از اضطراب، سکوت و تلاش برای بقاست. جراحت بیش از هر‌چیز روایتی از مواجهه‌ی انسان با درد و امکان ترمیم خویشتن است.

کتاب دردهای آموخته ات را فراموش کن

نشر دیوار

این کتاب در حوزه‌ی روان‌تنی و سلامت ذهن نوشته شده است و بر ارتباط میان دردهای جسمی و وضعیت روانی تأکید دارد. نویسندگان اثر معتقدند بسیاری از دردهای مزمن ریشه در استرس، اضطراب و الگوهای ذهنی دارند و می‌توان با بازآموزی ذهن آن‌ها را کاهش داد. کتاب با ترکیب یافته‌های پزشکی و تمرین‌های عملی رویکردی متفاوت به درمان درد ارائه می‌دهد. دردهای آموخته‌ات را فراموش کن اثری کاربردی برای علاقه‌مندان روان‌شناسی سلامت و پزشکی ذهن‌محور است. مهسا ملوکی این کتاب را به فارسی برگردانده است.

کتاب کارل مارکس

نشر ماهی

این کتاب به زندگی، اندیشه و میراث فکری کارل مارکس می‌پردازد، فیلسوف و نظریه‌پردازی که تأثیر عمیقی بر سیاست و اقتصاد مدرن گذاشت. هانا آرنت، ضمن مرور زندگی شخصی مارکس، مفاهیمی چون سرمایه‌داری، مبارزه‌ی طبقاتی و ازخودبیگانگی را توضیح می‌دهد. کتاب همچنین به تأثیر مارکس بر جنبش‌های سیاسی قرن بیستم و تفسیرهای گوناگون از اندیشه او اشاره می‌کند. این اثر مقدمه‌ای روشن و تحلیلی برای فهم یکی از مهم‌ترین متفکران دوران مدرن است. این کتاب توسط عزت‌الله فولادوند به فارسی ترجمه شده است.

در این فهرست، می‌توانست جای کتاب‌های دیگری نیز باشد. انتخاب‌ها گاهی بر‌اساس سلیقه‌ی نگارنده‌ی مطلب بوده و گاهی نیز به‌دلیل اهمیت کتاب بوده است. از‌این‌رو، در زیر، فهرست‌وار، دیگر آثار مهمی که در اردیبهشت 1405 منتشر شده‌اند را می‌آورم. امید که کمک‌حال باشد:

کتاب کارل مارکس، نشر نو؛

کتاب  گاوها و مردها، نشر نو؛

کتاب امپراتوری زیرزمینی، نشر کتابسرای تندیس؛

کتاب  کلیسا، نشر ثالث؛

کتاب ناهید، نشر ثالث؛

کتاب امنیت و آزادی، نشر ثالث؛

کتاب درخت اقیانوس و آروم آروم قدم بردار، نشر نی؛

کتاب گزارش آخرین تابستان، نشر وزن دنیا؛

کتاب  نیچه روان‌شناسی و فلسفه اولی، نشر رایبد.

$$_product_summary: 47$$

پیشنیه قوی سیاه

«قوی سیاه» یک استعاره کهن است. پنداشته می‌شود که نخستین بار عبارت «قوی سیاه» را شاعری رومی به نام جوونال در قرن دوم میلادی، در جمله‌ی «پرنده ای کمیاب در جزیره که شباهتی بسیار به قوی سیاه دارد» به کار برده است. زمانی که او از این استعاره استفاده کرد، هنوز هیچ نشانی از قوی سیاه کشف نشده بود. قوی سیاه تا سال ۱۶۹۷ که گروهی از کاشفان و دریانوردان هلندی به رهبری ویلم دی ولامینگ قدم بر خاک استرالیا گذاشتند و اولین کسانی شدند که قوی سیاه را به چشم دیدند، هم‌چنان استعاره‌ای بود از چیزی غیرممکن و کمیاب. استعاره‌‌ی قوی سیاه چنان در قرن شانزدهم رایج شده بود که تقابل قوی سیاه در برابر قوی سفید، الهام‌بخش ادیبان و موسیقی‌دانان بسیاری شد و آثار معروفی چون دریاچه قو، ساخته چایکوفسکی[۲] نیز ریشه در همین استعاره دارند. قوی سفید مظهری بود از پاکی و در مقابل قوی سیاه، نشان از پلیدی، شر و جادوگری داشت. معنای امروزه‌ی قوی سیاه و سفید نیز چندان متفاوت از ریشه‌ی باستانی‌شان نیست. نظریه‌ی قوی سیاه اشاره به مسائلی دارد که غیرقابل‌پیش‌بینی، نادر و شگرف‌اند، درحالی‌که قوی سفید نماد وقایع محتمل، قابل درک و روزمره ‌است. قوی سیاهی که نسیم طالب در نظریات خود به آن پرداخته نیز دارای همین معنا و مفهوم است.

پدیده قوی سیاه

قوی سیاه در ساده و مختصرترین تعریف، به رویدادی بسیار عظیم و فراگیر گفته می‌شود که تأثیری قابل توجه بر زندگی دارد و پیش‌بینی آن خارج از توانایی انسان است. جنگ جهانی اول، ظهور هیتلر و جنگ جهانی دوم، فروپاشی شوروی، گسترش اینترنت، حادثه‌ی ۱۱ سپتامبر، همه‌گیری ویروس کرونا، ایده‌های نوین‌، پیدایش مکاتب هنری و ادبی و کمابیش تمام مسائل مهمی که در پیرامون ما در جریان‌اند و جنبه‌های بسیاری از زندگی ما را تحت تأثیر خود قرار داده‌اند، همه در دسته‌ی پدیده‌ی قوی سیاه می‌گنجند. اگر با نگاه کلی‌تری به تمام این اتفاقات بنگریم، به چندین نقطه‌ی اشتراک میان آن‌ها دست پیدا می‌کنیم. نسیم نیکلاس طالب در کتاب خود این نقاط اشتراک را در سه ویژگی اصلی، دسته‌بندی و خلاصه می‌کند. «نخست، ناگهانی است چون بیرون از قلمرو انتظارات عادی است و هیچ رویدادی در گذشته نمی‌تواند به شیوه‌ای قانع کننده احتمال وقوع آن را معین کند. دوم، اثری بس سنگین و نامتعارف دارد. سوم، ما چون آدمیزاد هستیم، بنا به سرشتی که داریم، پس از این که سروکله‌ی قوی سیاه (به‌رغم ناگهانی بودنش) پیدا شد، دلایلی سر هم می‌کنیم تا وقوع آن را توجیه، و ثابت کنیم قابل‌پیش‌بینی بوده است.»[۳]

زندگی غیرعادی است

طالب که تمامی عمر خود را صرف پژوهش درباره‌ی موضوعاتی بر پایه‌ی عدم قطعیت و ریسک کرده است و البته در بعد عملی نیز به واسطه‌ی همین پژوهش‌ها و نگرش متفاوت، به موفقیت چشمگیری دست یافته، از سال ۲۰۰۱ به توسعه نظریه‌ی قوی سیاه پرداخت و در نهایت در سال ۲۰۰۷ کتابی تحت این عنوان به چاپ رساند. کتاب قوی سیاه بلافاصله پس از انتشار، با تحسین گسترده‌ی منتقدان روبه‌رو شد و موفقیت بسیاری را با خود به همراه داشت؛ هم‌چنین به نقل از ساندی تایمز، قوی سیاه در لیست دوازده کتاب تأثیرگذار منتشر شده پس از جنگ جهانی دوم قرار دارد. اما این موفقیت، به علت حل معمای هولناک قوی سیاه، در کتاب نبود، چراکه اگر این معما حل می‌شد، دیگر پدیده‌ای تحت این عنوان وجود نداشت. نسیم طالب در کتاب خود به حل معمایی بسیار پیچیده‌تر از قوی سیاه می‌پردازد و آن واکنش ما در برابر قوی سیاه است. ما به‌گونه‌ای رفتار می‌کنیم که گویی هیچ قوی سیاهی وجود ندارد، زندگی سراسر زنجیره‌ای از اتفاقات عادی و قابل‌پیش‌بینی است و همه چیز تحت کنترل ما است؛ حال‌آن‌که کمابیش تمام جنبه‌های زندگی اجتماعی تحت تأثیر این وقایع غیرعادی است و همه چیز در پی تکانه‌ها و پرش‌های کمیاب اما پی‌در‌پی پدید می‌آید.

موضوع اصلی این کتاب در واقع نابینایی ما در برابر قوی سیاه است. این که چگونه طبیعت و ذهن ما می‌کوشد این پدیده را نادیده بگیرد و زندگی را معمولی تصور کند. در سراسر کتاب، نسیم طالب می‌کوشد تا ذهن ما را با این واقعیت آشفته و دنیای غیر عادی روبه‌رو کند و راه حلی برای مواجهه با آن، پیش روی ما قرار دهد.

«من به وضع عادی کاری ندارم. اگر می‌خواهید درباره‌ی خوی و اخلاق و برازندگی دوست خود چیزی بدانید باید او را در شرایط دشوار بیازمایید، نه در زندگی عادی که همه چیز خوش و خرم است. آیا می‌توان با ارزیابی کار‌های یک تبهکار در یک روز «عادی»، میزان خطری را که او برای جامعه دارد برآورد کرد؟ آیا می‌توان بدون ملاحظه‌ی امراض و بیماری‌های واگیردار، سلامتی را فهمید؟ به‌راستی گاه چنین می‌نماید که وضعیت عادی ارزش بررسی ندارد.» [۴]

نادانسته‌ها مهم‌تر از دانسته‌ها

طبق منطق قوی سیاه نادانسته‌ها باید اهمیت بیشتری از دانسته‌ها داشته باشند، چراکه آن‌ها دارای نقشی تعیین‌کننده در روند زندگی ما هستند؛ اما در واقعیت سرشت و کارکرد ذهن انسان سبب می‌شود تا گرایش ما بیشتر به سوی دانسته‌هایمان باشد، زیرا به یاری این دانش اندوخته می‌توانیم امکان یافتن شغلی مناسب، پیشرفت، دستیابی به موفقیت و مقامی والا را محقق سازیم. در اصل امر طبیعی برای انسان انکار نیمه‌ی تاریک و تکیه بر نیمه‌ی روشن وجودش است. پیش بردن زندگی از طریق دانسته‌ها بسیار ساده و امن‌تر می‌نماید تا تکه بر مسائلی که دانشی از آن‌ها در اختیار نداریم. اما هر چقدر هم که بخواهیم و بکوشیم هم سو با قوهای سفید در زندگی حرکت کنیم، نمی‌توانیم از رویارویی با قوهای سیاه اجتناب ورزیم. باید بیاموزیم که چگونه با قوهای سیاه کنار بیاییم و آن‌ها را نه تحت کنترل خود بلکه همراهمان پیش ببریم.

تصمیم‌گیری در مسیری که آگاهی یافتن از پیچ‌و‌خم‌های آن تقریبا ناممکن است، همواره در سایه‌ای از شک و ابهام قرار می‌گیرد و ادامه‌ دادن به آن تنها بر پایه آزمون و خطا و تجربه امکان دارد. علاوه‌بر آن ذهن‌ ما دائما موانعی بر سر راه ما قرار می‌دهد که گذشتن از آن‌ها تنها با کمک آگاهی یافتن از آن‌ها میسر می‌شود. نسیم طالب در بخش ابتدایی قوی سیاه، به توصیف دقیق این موانع می‌پردازد و رفتار انسان در برابر دانش و ارجح دانستن نقل نسبت به تجربه را کاملا ًتشریح می‌کند. او به ترتیب در فصل‌های بخش نخست کتاب به پدیده‌ی قوی سیاه و سه جنبه‌ی اصلی آن و سپس به خطاهای ذهن انسان که مواردی از آن‌ها را در این جا می‌آوریم، می‌پردازد.

• خطای تأیید: یعنی این که ما به دنبال چیزهایی هستیم که دانایی ما را تأیید کنند و نه نادانی‌مان را.
• مغلطه‌ی قصه‌ای: یعنی این که ما چگونه خود را با داستان‌ها و روایات فریب می‌دهیم.
• تأثیرگذاری هیجانات بر نتیجه‌گیری
• مسئله شاهد خاموش یا نیرنگ‌های تاریخ برای پنهان داشتن قوی سیاه
• مغلطه‌ی کشنده‌ی تولید دانش از دنیای بازی‌ها

نسیم طالب پس از توضیح مفصل هر یک از این موارد و آگاه ساختن ما از موانع و خطاهای پیش روی‌مان در مسیر آینده و شرح چگونگی طبیعت و کارکرد روان انسان، به ما نحوه‌ی درک پیشامد‌های گذشته و حال و هم‌چنین نحوه‌ی شناسایی انحراف‌هایمان از مسیر را می‌آموزد و سرانجام پس از بررسی عمیق پیامدهای غیرمعمول، به بیان راه حل‌هایی برای هم‌قدم شدن با قوهای سیاه زندگی ارائه می‌کند.

کتاب قوی سیاه را چه کسانی باید بخوانند؟

قوی سیاه شاید بیش از همه مناسب سرمایه‌گذاران و تحلیل‌گران بازار سهام و ارز به نظر بیاید، یا حداقل کتابی مفید باشد برای کسانی که ریسک، بخش مهمی از حرفه‌ی آنان است؛  اما لزوماً این گونه نیست. ما در جهانی بسیار متفاوت از صده‌ها و حتی دهه‌های پیشین زندگی می‌کنیم. پیشرفت تکنولوژي، فراگیری اینترنت و سرعت بی‌سابقه تغیرات زندگی روزمره به بستری مناسب برای پیدایش قوهای سیاه تبدیل شده است. زندگی پیش روی ما، زادگاه قوهای سیاهی بیش از گذشته است و چشم پوشیدن از آن‌ها کاری است نشدنی. نمی‌توان تأثیر این اتفاقات قابل ملاحظه را انکار کرد و از آن جایی که توانایی پیش‌گویی و پیش‌گیری نیز از عهده ما خارج است، باید بکوشیم تا یاد بگیریم چگونه در میان این قوهای سیاه به زندگی ادامه کنیم و به جای ضرر دیدن، از آن‌ها نفع ببریم. کتاب قوی سیاه نه‌تنها برای عده‌ای محدود و خاص بلکه برای عموم مردم مفید و سودمند است. نسیم طالب در این کتاب به ما نشان می‌دهد که چگونه با دیدی نو به وقایع، زندگی خود را پیش ببریم و در راه موفقیت با تکیه بر درست دیدن و اندیشیدن، دوری جستن از خطاها و موانع و اطمینان بر تجربیاتمان، قدم برداریم. زندگی در جهانی متفاوت به نگرشی متفاوت نیز نیازمند است و کتاب قوی سیاه شرح کامل و جامعی است از این نگرش.

[۱]- Randomness

[۲]- پیوتر ایلیچ چایکوفسکی موسیقیدان و آهنگساز روسی

[۳]-  طالب، نسیم، قوی سیاه، ترجمه‌ی محمد ابراهیم محجوب، نشر آریانا قلم، تهران، ۱۴۰۰، ۹

[۴]- همان، ۱۷

$$_product_summary: 6243$$

درباره کتاب لهجه ها اهلی نمی شوند

یکی از دغدغه‌های مهم هر مهاجر، تسلط بر زبان کشور مقصد است. زبانی که او را به جهان فکری ساکنان اصلی آن زبان نزدیک کند و مثل یک کلید قفل درهای پیش‌رو در فرهنگ و سرزمین جدید را باز کند. مهاجر پس از مدتی خود را تنیده در دنیای تازه و فرهنگ و هویت مردمانش می‌بیند و بسیاری از عادات و باورهای آن‌ها را نیز در خود نهادینه کرده و به شکل و شیوه‌ی زندگی جدید کاملاً خو گرفته است. اما گروه دیگری از مهاجران، مهاجرت را نه صرف جابه‌جایی مکانی که به معنای هجرت در زبان‌ها و اندیشه‌های گوناگون و متعدد می‌بینند و می‌کوشند تعاملی هوشمندانه و پویا با زبان دوم بیابند و به دادو‌ستد فرهنگی و گاه نارسایی‌ها و کج‌فهمی‌های بینافرهنگی از نگاه ناظری هوشیار و نکته‌سنج بنگرند. جستارهای کتاب لهجه‌ها اهلی نمی‌شوند نیز حاصل نگاه این دسته از مهاجران است. نویسندگان، متفکران و کنشگران فرهنگی که اصالتاً عرب‌اند و در کشوری انگلیسی‌زبان متولد شده‌اند یا در بزرگسالی جلای وطن کرده‌اند و به هر حال در مرز بین زبان مادری و زبان دوم و در حال‌ رفت‌وآمدهای مکرر در دو دنیای متفاوت‌اند دنیاهایی که گاه برخی نشانه‌های آن بر دیگری سایه می‌افکند و سنگینی می‌کند.

زبان مادری مثل خانه‌ای است که قلق همه چیزش دست آدم است و به همین دلیل هنگام استفاده از این زبان و اندیشیدن با آن بیش از هر زمانی احساس امنیت و آرامش می‌کنیم. زبانی که با تار و پود وجودمان عجین شده و حتی اگر بخواهیم هم نمی‌توانیم فراموشش کنیم یا نادیده‌اش بنگاریم. به‌قول یوکو آوادا در مقدمه‌ی کتاب:

«در زبان مادری، واژه‌ها به آدم می‌چسبند، طوری که به‌ندرت می‌توان شور و شوق بازیگوشانه‌شان را درک کرد. در زبان مادری، افکار چنان به واژه‌ها متصلند که نه فکر می‌تواند رها و آزاد پرواز کند و نه واژه. اما در زبان‌های خارجی آدم چیزی شبیه منگنه‌کش در اختیار دارد: می‌تواند همه‌ی چیزهایی را که به‌هم متصل‌اند و دودستی یکدیگر را چسبیده‌اند، از هم جدا کند.»

اما خارج از این دنیای چسبان، زندگی طور دیگری در جریان است و الزاماً به کام مهاجر نیست. مهاجر به‌خصوص آن‌که در کشوری به‌غیر از موطن خانوادگی‌اش زاده شده همیشه با هویتی دوگانه زندگی می‌کند. نه آن‌قدر با کشور زادگاهش پیوند دارد که عناصر فرهنگی آن را به‌صورت کامل بپذیرد و نه آن‌قدر به ریشه‌های اجدادی‌‌اش نزدیک است که هویتش را با آن تعریف کند. زندگی در جهانی بینابینی او را گاه دچار تعارض می‌کند و اگر اهل فکر و اندیشه باشد به تأمل فرا می‌خواند. تأملی که او را به بازنگری و توجه به علت این دوگانگی دعوت می‌کند و در بعضی مواقع یادآور حقایقی تلخ درباره‌ی رنجی می شود که بر اجدادش رفته است. جورج ابراهیم، نویسنده و شاعر و کنشگر فلسطینی‌آمریکایی در بخشی از این کتاب از تجربه‌ی حضور در جلسه‌ی دفاع پایان‌نامه‌اش می‌گوید:

«فقدان خانه همیشه بر گردنت سنگینی می‌کند؛ تیری است که با هر کلمه‌ات شلیک می‌شود. جلسه‌ی دفاع که تمام می‌شود، استادی سفیدپوست از سر خیرخواهی تو را کنار می‌کشد و درباره‌ی اخلاق حرفه‌ای برایت نطق می‌کند. می‌خواهی از تاریخت برایش بگویی، بگویی که همین دانشگاه از غزه آزمایشگاهی روباز ساخته و مردمانش را صرفاً به شکل عدد و هزینه می‌بیند، هزینه‌ای اجتناب‌ناپذیر.»

فارغ از بعضی یادآوری‌های تاریخی، حضور و زندگی در زبان دوم گاه فرصت حضور و عرض‌اندام به زبان مادری را نمی‌دهد و برای پذیرش در فرهنگ جدید ثابت کردن اینکه تو هم از «آن»هایی و در دسته‌ی «دیگری»‌ها قرار نمی‌گیری به سلطه‌ی ناگزیر زبان دوم تن می‌دهی و جریان فکر و اندیشه‌ات را با آن هم‌راستا می‌کنی. ربیع علم‌الدین، نویسنده و نقاش لبنانی‌آمریکایی که کودکی و نوجوانی‌اش را در کویت و لبنان گذرانده در بخشی از جستارش می‌نویسد:

«اساساً چی کسی اجازه دارد قصه بگوید؟ بگذارید پاسخی کوتاه بدهم: اغلب ـ و البته استثناهای این قاعده هم مربوط به سال‌های اخیرند ـ نویسندگانی اجازه دارند حرف بزنند که با فرهنگ غالب همراهند و آن را در آینه‌ای خوش‌آب‌ورنگ منعکس می‌کنند.»

علم‌الدین در ادامه اشاره می‌کند که نویسندگان هم‌سو با فرهنگ غالب که زبان هم بخشی از آن است، مروج اوهام تسلی‌بخشی می‌شوند که خواهندگان بیشتری دارد و در نتیجه صداهای متفاوت به‌خصوص اگر متعلق به زبان دیگری باشند، آن‌طور که باید شنیده نمی‌شوند و نهایتاً باید به بخشی از زبان جدید تبدیل شوند و ابزاری نو برای بیان افکارشان بیابند. ابزاری که بهره‌گیری از آن مولد چالش‌های بیشتری پیرامون کارکرد زبان و تعامل آن با عوامل فرهنگی، سیاسی و اجتماعی است.

جالب است که چنین چالشی نه لزوماً در مهاجرت مکانی و رفتن به سرزمین دیگر که گاه در خانه، وطن و خاک مادری بروز می‌یابد به‌ویژه در کشورهایی که سال‌های تحت سلطه‌ی دول استعمارگر بوده‌اند و زبان استعمارگران را امروزه در مکالمات و ارتباطات رسمی و اداری و آکادمیک به کار می‌برند. لیلی العلمی، رمان‌نویس و جستارنویس مغربی‌آمریکایی از زمانی می‌نویسد که در دوران دبیرستان وارد مدرسه‌ای عرب‌زبان شده است و نگاهی نو به ظرفیت‌های زبان مادری‌اش که قبلاً به آن‌ها توجهی نداشته پیدا کرده است:

«در مدرسه‌ی جدید، در همه‌ی درس‌هایی که به زبان فرانسوی تدریس می‌شدند (ریاضی،فیزیک، زیست‌شناسی) عالی بودم. اما درس‌هایی که به زبان عربی (تاریخ، جغرافیا، اجتماعی) تدریس می‌شدند برایم سخت بودند. تغییر مدرسه باعث شد بالأخره زبان عربی را درست و حسابی یاد بگیرم.»

او در ادامه از اثر پرنفوذ زبان فرانسوی بر فرهنگ مردم مغرب می‌گوید. از بار سنگینی که با نوشتن به این زبان بر شانه‌هایش حس می‌کرده و جایی به این نتیجه رسیده که اگر نمی‌تواند به زبان عربی بنویسد بهتر است اصلاً ننویسد.اما بعدها و پس از مهاجرت به آمریکا، تصمیم می‌گیرد ضعفش در زبان عربی را با نوشتن به زبان انگلیسی جبران کند و قصه‌های سرزمین و مردمانش را با دیدی تازه به نگارش دربیاورد و همین امر او را مبدل به شهروندی جهان‌وطنی با تجربه‌ای سیال از زندگی در میان زبان‌ها و فرهنگ‌‌ها و چشم‌اندازهای سیاسی و اجتماعی متفاوت کرده است.

فارغ از نوشتار و تلاش نویسندگان این اثر برای ارائه‌ی آثار فکری مکتوب، گفتار روزمره هم از نظر دور نمانده و با نگاهی موشکافانه مورد بررسی قرار گرفته است. گفتاری که گاه عرصه‌ی رقابت و کشاکش میان زبان مادری و زبان دوم می‌شود و حضور پررنگ و اثرگذار زبان اول را با «لهجه» به رخ می‌کشد. ایمان مرسال، جستارنویس و منتقد مصری‌آمریکایی در این‌باره می‌نویسد:

«انرژی لهجه آهنگی متفاوت دارد؛ آهنگی متناسب با زبان مادری. وقتی صدا لهجه را با خود به زبانی بیگانه می‌آورد، حاصلش چیزی نیست مگر تلاشی توهم‌آمیز برای سخن گفتن هم‌زمان به دو زبان، یکی پیدا و دیگری پنهان. یکی در حرکت و دیگری در حاشیه، خشمگین و برآشفته از ناشنیده ماندن و رها شدن. بنابراین لهجه لزوماً نقص گفتار نیست. تقلای زبان مادری است در برابر مرگ و فنا.»

به‌عبارتی سعی بیشتر برای تسلط به زبان خارجی و ادای دقیق کلمات با تلفظی سلیس و صریح و روان مطابق با گویش‌وران اصلی آن زبان، همیشه ثمربخش نیست و جایی و زمانی مثل مواقع خشم، لهجه بیرون می‌زند و قدرت و نفوذش را به‌تمامی عیان می‌کند. لهجه‌ای رام‌نشدنی و سرکش که به هویت مهاجر پیوند خورده و به‌قول ربیع علم‌الدین جایگاه او را در میان «دیگری»‌ها یادآوری می‌کند.

ترجمه‌ی این کتاب ممکن است در بعضی قسمت‌ها کمی دشوار و دیریاب باشد و آن هم نه به دلیل نارسایی  ضعف ترجمه که به‌علت پیچیدگی موضوع و ابعاد مختلف پیوند زبان با فلسفه، سیاست، اجتماع و فرهنگ است. اما بخش‌هایی از اثر که با تجربه‌ی زیسته و واقعی نویسنده یا خاطرات آن‌ها گره خورده خوش‌خوان‌تر است و اسباب همراهی و نزدیکی بیشتر خواننده با موضوع کتاب را بهتر فراهم می‌کند.

اگر کنکاش در دنیای زبان‌های گوناگون و خواندن تجربه‌‌های زیسته‌ی افراد در تعامل با زبان‌های مختلف برایتان جذاب است یا می‌خواهید از کارکردها و چالش‌های چندزبانه بودن بیشتر مطلع شوید، لهجه ها اهلی نمی شوند پیشنهاد خوبی برای شروع مطالعه در این حوزه است. گفتنی است که این کتاب، دومین اثر از مجموعه‌ی زندگی میان زبان‌ها از نشر اطراف است و کتاب‌های دیگری ازجمله ارواح ملیت ندارند و به زبان مادری گریه می کنیم نیز از دیگر عناوین این مجموعه‌‌اند که خواندنشان برای خوانندگان علاقه‌مند و حساس به دغدغه‌های زبانی، خالی از لطف نخواهد بود. لازم به ذکر است که مترجم این کتاب، مرحوم بتول فیروزان یک لبنانی‌ایرانی بوده است و این امر در کنار مطالعات و تحقیقات او در حوزه‌ی روان‌شناسی و روانکاوی نظری و پژوهش‌ها و تحقیقاتش در حوزه‌ی ادبیات عرب به عمق و دقت ترجمه‌ی این اثر افزوده و به تقویت ارتباط مخاطب با این کتاب کمک شایانی خواهد کرد.

در این گفت‌وگو، چندین کتاب معرفی شد که هر کدام پنجره‌ای به سوی درک تاریخ، جغرافیا و روان انسان می‌گشایند:

کتاب اسلحه، میکروب و فولاد (نوشته جرد دایموند)

کتاب اسلحه، میکروب و فولاد که برنده‌ی جایزه‌ی پولیتزر شده، یکی از مهم‌ترین آثار برای درک تاریخ جوامع انسانی است. جرد دایموند در این اثر به این سوال بنیادین پاسخ می‌دهد که چرا برخی ملت‌ها پیشرفت کردند و برخی دیگر عقب ماندند؟

او پاسخ را نه در نژاد یا هوش، بلکه در «جبر جغرافیایی» می‌جوید. کتاب توضیح می‌دهد که چگونه دسترسی به گیاهان قابل‌کشت و حیوانات اهلی، سرنوشت تمدن‌ها را رقم زد.

$$_product_summary: 7662$$

کتاب روان شناسی تکاملی (نوشته دیوید باس)

دکتر وحدتی‌نسب با اشاره به آثار دیوید باس، توضیح می‌دهد که بسیاری از رفتارهای امروز ما، از ترس، از تاریکی گرفته تا معیارهای انتخاب همسر در واقع «سیم‌کشی‌های مغزی» هستند که از اجدادمان برای بقا به ارث برده‌ایم. کتاب روان شناسی تکاملی به ما می‌گوید که چرا مردان و زنان اولویت‌های متفاوتی در انتخاب شریک زندگی دارند و چگونه هزینه‌ی تولیدمثل، رفتارهای اجتماعی ما را شکل داده است.

کتاب بازگشت نئاندرتال ها (تألیف حامد وحدتی نسب و همکاران)

اگر می‌خواهید بدانید نئاندرتال‌ها چه کسانی بودند، چه می‌خوردند و آیا در ایران هم زندگی می‌کردند، کتاب بازگشت نئاندرتال ها بهترین مرجع است. جالب است بدانید که طبق آخرین یافته‌ها، فلات ایران یک «هاب» یا مرکز مهم برای پخش‌شدن انسان‌ها در جهان بوده است. نئاندرتال‌ها گونه‌ای بودند که حتی برای مردگان خود مراسم تدفین داشتند و این نشان‌دهنده قدرت تفکر انتزاعی آن‌هاست.

کتاب محتوم: نگاه علم به زندگی بدون اراده آزاد (نوشته‌ی رابرت ساپولسکی)

کتاب محتوم یا رفتار (که با نام Behave نیز شناخته می‌شود) به ما هشدار می‌دهد که خیلی به اراده‌ی آزاد خود غره نشویم. رابرت ساپولسکی توضیح می‌دهد که چگونه هورمون‌ها، ژن‌ها و حتی اتفاقاتی که هزاران سال پیش برای اجدادمان رخ داده، رفتارِ همین لحظه‌ی ما را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

کتاب انسان شناسی فرهنگی: نگاهی جهانی (نوشته ریموند اسکوپین)

این اثر که توسط دکتر وحدتی‌نسب ترجمه شده، نگاهی پانورامیک به وضعیت جهان در بازه‌های زمانی مختلف (مثلاً ۵۰ هزار یا ۱۰ هزار سال پیش) دارد و نشان می‌دهد در نقاط مختلف کره زمین، انسان‌ها چگونه با محیط خود سازگار شده‌اند.

سخن پایانی

تماشای این قسمت از برنامه‌ی «اکنون» و خواندن کتاب‌های معرفی‌شده در آن، به ما کمک می‌کند تا با اعتمادبه‌نفس بیشتری به ریشه‌های کهن خود در این سرزمین بنگریم. به قول دکتر وحدتی‌نسب، ما متخصص «ایران‌زده کردنِ» فاتحان بوده‌ایم و ریشه‌هایمان چنان عمیق است که به این سادگی‌ها در فرهنگ‌های دیگر حل نمی‌شویم.

اگر به دنبال درک عمیق‌تری از «انسان بودن» هستید، کتاب اسلحه، میکروب و فولاد را به عنوان نقطه شروع انتخاب کنید تا متوجه شوید جغرافیایی که در آن ایستاده‌اید، چگونه فکر و زندگی شما را ساخته است.

اما آیا گوزن واقعاً مال ویلفرد است؟ او چطور می‌تواند ثابت کند که مارسل حیوان خانگیِ اوست؟

در ادامه معلوم می‌شود که گوزن اصلاً حیوان خانگی ویلفرد نیست و یک نفر دیگر هم ادعای مالکیت این موس را دارد. بااین‌حال، وفاداری واقعی گوزن ظاهراً به کسی است که به او سیب بدهد.

این کتاب به‌خاطر محبوبیت روزافزون خالق ایرلندی‌اش، جوایز فراوانی دریافت کرده است. بسیاری از خوانندگان از پرسش پنهان کتاب (و حتی جلد آن) شگفت‌زده شده‌اند: این‌که آیا واقعاً صاحبِ چیزی هستیم؟ شاید این هدف نویسنده بوده، یا شاید این تنها یک داستان سرگرم‌کننده درباره‌ی پسری و «گوزنش» باشد.

مالکیت و پرسش‌های فلسفی برای کودکان

وقتی قرار است در یک تحلیل کوتاه اثری معرفی شود اغلب به سراغ مهم‌ترین ابعاد و معانی کتاب می‌رویم. درباره‌ی اثر خواندنی «این گوزن مال من است» هم می‌توان به یکی از بزرگترین موضوعات آن اشاره داشت: مالکیت!

کودک با دیدنِ رفتارِ «بی‌تفاوتِ» مارسل نسبت به قوانین و اسم‌گذاریِ ویلفرد، کم‌کم ممکن است بفهمد که حیوان «خودِ» مستقلی دارد و یک شی بی‌احساس نیست. وقتی مخاطب کتاب می‌بیند دیگران (حیوان، افراد دیگر) رفتارهای متفاوتی از او دارند، یاد می‌گیرد ذهن‌های جداگانه وجود دارد.

در ادامه ویلفرد ادعا می‌کند که مارسل مالِ اوست؛ اما ملاقاتِ افرادِ دیگر با همان حیوان و نام‌های مختلف نشان می‌دهد «مالک» بودن فرمولِ ساده‌ای ندارد. این موقعیتِ فرصتی برای بحث درباره مفهومِ مالکیت فراهم می‌کند: آیا چیزی که «یافت» شده به‌طور خودکار مالِ‌یابنده است؟ چه کسی می‌تواند ادعا کند؟ این پرسش‌ها برای رشدِ تفکر انتقادی در کودکان بسیار مهم است.

و در ادامه مخاطب کتاب چه چیزی یاد می‌گیرد؟ وقتی کودک با سکانس‌هایی مواجه می‌شود که مارسل مستقل بودنش را نشان می‌دهد (مثلاً به‌دنبال سیب رفتن)، احتمالِ تجربه‌ی همدلی نسبت به «دیگریِ غیرانسان» بالاتر می‌رود: کودک می‌فهمد حیوان اراده و تمایلاتی دارد.

ویلفرد در پایان مجبور می‌شود با واقعیتِ مستقلِ مارسل کنار بیاید— این فرصت به کودک نشان می‌دهد که راه‌حلِ تضاد همیشه «مالکیتِ قاطع» نیست؛ می‌توان درس‌هایی در مورد مذاکره، خطِ مرزها و احترامِ متقابل آموخت.

پس تعامل معلم و والد و مربی می‌تواند با پرسش‌های باز همراه شود: «به نظرِ تو مارسل مالِ کیست؟ چرا ممکن است چند نفر او را بشناسند؟ اگر تو جای ویلفرد بودی چه کاری می‌کردی؟»

جادوی تصویرگری

تصویرسازی‌های الیور جفرز مثل همیشه در این اثر نیز چشم‌گیرند، اما در این کتاب هنرمند از تکنیک متفاوتی استفاده کرده است. او به جای استفاده از پس‌زمینه‌های سفید یا رنگی، شخصیت‌ها را روی نقاشی‌های یک هنرمند دیگر (الکساندر دزیگورسکی) قرار داده است. با این‌که پس‌زمینه و شخصیت‌ها را دو هنرمند متفاوت، در دو زمان کاملاً جدا کشیده‌اند، اما به طرز شگفت انگیزی نتیجه کار درخشان است.

در بعضی صفحات تشخیص دو سبک هنری از هم تقریباً ناممکن است. اگر با کتاب‌های دیگر الیور جفرز آشنا باشید، شاید حتی بتوانید چند شخصیت آشنا از کتاب‌های پیشینش او را در این کتاب پیدا کنید . این کتاب برنده جایزه کتاب‌ سال ایرلند و جایزه کتاب کودک سال ایرلند بوده است.

درباره نویسنده و تصویرگر

الیور جفرز، که در استرالیا به دنیا آمده و در ایرلند شمالی بزرگ شده است، هنرمند و نویسنده‌ای است که در حوزه نقاشی، کتاب‌سازی، تصویرگری، کلاژ، اجرا و مجسمه‌سازی فعالیت می‌کند. از اولین اثر او در سال ۲۰۰۴، چگونه یک ستاره را بگیریم ، تا آثار اخیرش، این کتاب‌ها به بیش از پنجاه زبان ترجمه شده و بیش از بیست میلیون نسخه در سراسر جهان فروخته شده است. «سرم خیلی شلوغ است» جدیدترین اثر او نیز به تازگی در ایران منتشر شده است.

$$_product_summary: 1290$$

او با انتشار سقوط به سکوت شش‌ساله‌‌ی خود در دنیای ادبیات پایان داد. سکوتی که تماماً با طبیعت سرکش و مبارزش در تضاد بود؛‌ اما پایبند ماندن به افکار و باورهایش در سال‌های آشفته‌ی پس از جنگ جهانی دوم، او را که در دوران اوج شهرت ادبی خود به سر می‌برد، به سمت این سکوت سوق داد.

کامو به آزادی اعتقادی راسخ داشت؛ به انسان و زندگی‌اش که در آن مرگ بود و مرگ، زندگی را سراسر تهی می‌کرد از هر چیز جز نفْسِ بودن. و این "بودن" تنها حقیقت انسانی در جهان آکنده از شک و تردیدهاست که باید برای حفظ آن و آزاد کردنش از بند استبداد جنگید. همین عقیده بود که او را به طغیان وا می‌داشت. طغیان در برابر هیتلر، فرانکو، استالین و هر دیکتاتور دیگری که در عصر مرگ خدا[1] خود را جانشین او پنداشته و بهشت موعودش را به میدان‌های جنگ، دادگاهای فرمایشی و اردوگاه‌های کار اجباری تبدیل می‌کرد.

اما طغیانی که کامو در ذهن داشت، با اعتدال و اخلاقیات همراه بود. او نمی‌توانست به‌راحتیِ دیگر نویسندگان هم‌عصر خود مانند ژان پل سارتر از انقلاب الجزایر _که در همان سال‌ها شعله‌ور شد بود و آتشش به پاریس نیز رسیده بود_ دفاع کند و در برابر فرانسه قرار بگیرد؛ زیرا به‌عنوان یک الجزایریِ فرانسوی‌تبار که پدرش را حین دفاع از فرانسه در جنگ جهانی اول از دست داده بود و شخصاً شورش‌های خشونت‌بار را محکوم می‌کرد، نظر به سوی مصالحه و آتش‌بس داشت. بسیاری از متفکران وقت از جمله سارتر این دیدگاه را کهنه خواندند و اختلاف نظری شکل گرفت که نتیجه‌اش سکوت چندساله‌ی کامو بود.

این سکوت سرانجام با انتشار کتاب سقوط شکست. کتاب در کنار بیگانه و طاعون به‌عنوان شاهکار دیگری از کامو شناخته شد و ستایش افراد بسیاری چون سارتر را نیز برانگیخت. سارتر این اثر را یکی از درخشان‌ترین و هم‌زمان درک‌نشده‌ترین آثار کامو خواند. اثری که برگرفته از همین اختلاف‌ها بود، از تضادها و تناقض‌هایی که در نگرش‌های گوناگون نسبت به زندگی وجود داشت و گاه انسان را به سوی پوچی می‌کشاند.

بهشت دروغین

«سقوط... در اصل داستانی کوتاه بود که قصد داشتم یکی از داستان‌های کتابم به نام غربت و قرب باشد. اما قلم اختیارم را گرفت و داستان تصویری شد از چهره‌ی یکی از پیمبرک‌های زمینی که امروزه مثالشان زیاد است. اینان بشارتی ندارند و بهترین کارشان این است که با متهم کردن خود دیگران را متهم کنند.»[2]

ژان باتیست کلمانس وکیلی موفق در پاریس بود. از آن دسته وکلایی که فروتنانه به دفاع از فقیران و محرومانی می‌پردازند که توانایی دفاع از حق خود در برابر قانون را ندارند. این حسن نیت اما تنها محدود به شغل و حرفه‌اش نمی‌شد. او در زندگی روزمره نیز از هیچ کمکی به مردم نیازمند فروگذار نمی‎کرد. جای خود را در اتوبوس‌ به دیگران تعارف می‌کرد، برای کمک به نابینایان هنگام رد شدن از خیابان پیش‌قدم می‌شد و به کلی انسانی می‌نمود که گویی تمام زندگی‌اش وقف یاری رساندن به دیگران شده است و در قلبش جز نیتی پاک هیچ چیز وجود ندارد.

اما واقعیت چه بود؟ آیا قصد و اندیشه‌ی حقیقی او کمکی خالصانه به افراد ناتوان بود یا کسب احترام برای خودش؟ مردی شریف جلوه کردن و محبوب شدن، کامل‌تر و بالاتر از تمام عالم قرار گرفتن؛ آن‌قدر بالا که از تمام قضاوت‌ها در امان بماند و با رضایت خاطری بی‌‌نهایت خود را مافوق بشر حس کند. در مقام یک وکیل می‌توانست به‌خوبی بر این تمنا دست یابد. نه قاضی بود و نه مجرم؛ پس نه قضاوت می‌کرد و نه قضاوت می‌شد. همچنین با اعمالی ساده و بی‌خطر در زندگی میل به سخاوتمندی و نجابتش را فرومی‌نشاند.

او عمیقاً به این باور رسیده بود که ذاتاً و حقیقتاً همان موجودی است که به آن تظاهر می‌کند: انسانی کامل بر قله‌های محبوبیت؛ تا شبی که با واقعیت رو‌به‌رو می‌شود. ذات حقیقی‌اش از پس آن همه‌ ریا و تظاهر‌ بیرون می‌زند و آشکارا در برابرش قرار می‌گیرد. شبی که در راه بازگشت به خانه از خیابانی خلوت و ساکت عبور می‌کرد، به زنی سیاه‌پوش برمی‌خورد که خیره به رودخانه‌ی زیرپایش از لبه‌ی پل خم شده است. حدس واقعیت دشوار نیست، یک خودکشی در حال وقوع است؛ اما او می‌گذرد. حتی زمانی که صدای برخورد جسم زن به آب را می‌شنود نیز لحظه‌ای سر بر نمی‌گرداند. ژان باتیستِ شریف و مهربان کاملاً از رخداد پیش‌آمده آگاه است. می‌تواند برگردد و برای نجات آن زن تلاش کند؛ اما خستگی،‌ خلوتی خیابان، نبود تماشاگر و ذات خودخواهش امنیت را ترجیح می‌دهد و بر فداکاری دروغینش غالب می‌شود.

از خواندن روزنامه‌های صبح و بعد و بعد‌تر اجتناب می‌کند تا مبادا چشمش به آن خبر ناگوار بیفتند و با حقیقت وجودش مواجه شود؛ اما دیگر نمی‌توان واقعیت را مخفی کرد. از آن روز به بعد آب دیگر تنها حامل نعش‌هایی سقوط‌کرده‌‌ است که صدای خنده‌‌شان به گوش ژان باتیست می‌رسد و قلب او را به تپش می‌اندازند. خنده‌ای ساده و صمیمی که از وجود خود او برخاسته و به تمسخر ظاهر دروغینی می‌نشیند که برای خود ساخته است.

ژان باتیست نیز آن ‌شب همراه آن زن از قله‌های مرتفع محبوبیتش سقوط می‌کند؛ سقوطی به قعر سیاهی و پوچیِ درون. حال که واقعیت خود را دیده و شناخته است، دیگر نمی‌تواند در پاریس _آن بهشتِ ساختگی_ بماند. فرانسه را ترک و خود را به آمستردام تبعید می‌کند. شهری مه‌آلود و سرد با ارتفاعی زیر سطح دریا. جایی که بیشتر اوقاتش را در نوشگاهی پست، تاریک و ترسناک به نام مکزیکوسیتی در کنار ارواح سرگردان می‌گذراند، در نقش مجرم فرومی‌رود و داستان زندگی گناه‌آلودش را برای هر غریبه‌ی ازراه‌رسیده‌ای بازگو می‌کند و بعد قاضی می‌شود و در انتظار شنیدن گناهان او می‌ماند.

«آن‌ها از هر گوشه از اروپا می‌آیند و بر گرد دریای داخلی، بر شنزار رنگ‌باخته‌ی ساحل توقف می‌کنند. به صدای سوت کشتی‌ها گوش می‌دهند بیهوده در میان مه شبح کشتی‌ها را جستجو می‌کنند، بعد بار دیگر از ترعه می‌گذرند و در زیر باران باز می‌گردند. سرمازده به مکزیکوسیتی می‌آیند... آنجا من در انتظارشان هستم.»[3]

از بیگانه تا سقوط

آلبر کامو در هر یک آثار خود جنبه‌ای متفاوت از پوچ‌گرایی را به تصویر می‌کشد. او در کتاب بیگانه از مورسو می‌نویسد، مردی که باور دارد زندگی پوچ و عاری از هرگونه معنی‌ست. کسی که این پوچی را تماماً پذیرفته و هرگز تلاشی برای یافتن معنا نمی‎کند. با زندگی و اطرافیانش بیگانه است، چراکه نسبت به اخلاقیات، روابط‌ و دیگران بی‌تفاوت است و هیچ یک برایش ارزشی ندارند. تنها ارزش راستین برای او "حقیقت" است؛ حقیقتی که در راه آن حتی مرگ را نیز پذیرا می‌شود و این حقیقت چیزی به جز پوچی نیست.

«مورسو نمی‌خواهد دروغ بگوید. دروغ گفتن تنها آن نیست که چیزی را که نیست بگوییم هست. دروغگویی به‌خصوص این است که چیزی را که هست زیاده وانمود کنیم و آنجا که به دل مربوط می‌شود، به بیش از آنچه احساس می‌کنیم تظاهر کنیم. و این کاری است که همه‌ی ما همه‌روزه می‌کنیم تا زندگی را ساده کنیم. مورسو، برعکس آنچه ظواهر می‌نماید، نمی‌خواهد زندگی را ساده کند. آن‌چنان که هست، همان‌گونه می‌نماید و همان‌گونه سخن می‌گوید. نمی‌خواهد بر احساساتش سرپوش بگذارد، و جامعه بی‌تأمل، احساس خطر می‌کند.»[4]

کامو شکست انسانیت را نه ناشی از دنیای عاری از ارزش‌ها، که حاصلِ فقدانِ اخلاقیاتی می‌داند که تنها راه نجات انسان و سازش با زندگی است

ژان باتیست نیز مانند مورسو یک پوچ‌گراست، با این تفاوت که می‌پندارد معنای زندگی را یافته است؛ اما از آنجا که زندگی ماهیتی پوچ دارد، این معنا نیز از ارزش تهی می‌شود. او زندگی را مانند یک بازی می‌داند که فقط بردن و باختن در آن تعیین‌کننده است و برنده شدن ممکن نیست مگر با موفقیت و محبوبیت؛ بنابراین چهره‌ای دروغین برای خود می‌سازد. ژان باتیست برخلاف مورسو که هیچ تمایلی به فضیلت نداشت و تنها حقیقت را می‌طلبید، می‌خواهد انسانی بافضیلت باشد؛ در نتیجه از خود واقعی‌اش فاصله می‌گیرد. وانمود می‌کند که انسانی نیک‌کردار و عادل است تا به موفقیت دست یابد؛ اما در رسیدن به این هدف شکست می‌خورد، زیرا از واقعیت خود امتناع می‌ورزد.

«آیا در واقع این همان بهشت نبود: مستقیما با زندگی درآمیختن؟ زندگی من همین بود. هرگز نیازی نداشتم که شیوه‌ی زیستن را بیاموزم. در این مورد همه‌چیز را می‌دانستم. مشکل زندگی بعضی از مردم در این است که چطور از دیگران کناره بگیرند و یا لااقل با آنان بسازند. در مورد من، این سازش انجام گرفته بود. من در صورت لزوم صمیمی و در موقع ضرورت ساکت بودم. می‌توانستم شوخ‌طبع یا به همان اندازه موقر باشم. مصاحبتم راحت و طبیعی بود. از این رو محبوبیت زیادی داشتم و موفقیت‌هایم در اجتماع حد و حصر نداشت.»[5]

مورسو و ژان باتیست هر دو معنای زندگی را انکار می‌کنند و آن را بی‌ارزش و پوچ می‌خوانند و هر دو گویی با دست کشیدن از جست‌وجوی این معنا، از اخلاقیات نیز دست می‌کشند. بنابراین دنیای عاری از معنا نیست که نتیجه‌ای جز شکست برای آن‌ها رقم نمی‌زند، بلکه دست کشیدن از اخلاقیات است که یکی را به سوی مرگ می‌کشاند و دیگری را مجبور به کناره‌گیری از جامعه و تبعید به کشوری می‌کند که جهنمی زمینی اوست.

آلبر کامو در هر دو اثر به انکار نهیلیسم می‌پردازد؛ پوچ‌گرایی‌ حاکم بر جامعه‌ی امروز که انسان را در دور‌ترین نقطه از انسانیت به انجام شرورانه‌ترین کارها وامی‌دارد. او شکست انسانیت را نه ناشی از دنیای عاری از ارزش‌ها، که حاصلِ فقدانِ اخلاقیاتی می‌داند که تنها راه نجات انسان و سازش با زندگی است؛ تنها داشته‌ای که انسان را حتی در پوچ‌ترین لحظات زیستن‌ از سقوط به انتهای تباهی باز می‌دارد.

منبع: کامو، آلبر. 1377، سقوط، ترجمه‌ی شورانگیز فرخ، تهران: نیلوفر

[1]- اشاره دارد به جمله‌ی مشهور «خدا مرده است» از فردریش نیچه

[2]- کامو، ۱۳۷۷: ۳۱ و ۳۲

[3]- همان، 25

[4]- کامو، ۱۳۸۵: ۳۳و ۳۴ (بر اساس نسخه‌ی الکترونیکی) 

[5]- کامو، ۱۳۷۷: ۵۷ 

او در این کتاب دو روایت مستقل را به‌صورت موازی پیش می‌برد؛ سیر زندگی هیتلری که با رد شدن در آکادمی هنر چگونه تبدیل به پیشوای ملت آلمان می‌شود و آدولفی که با قرار گرفتن در وضعیتی متفاوت از او، تبدیل به یکی از نقاشان سوررئال می‌شد. در این میان اشمیت نه تنها به سرنوشت هیتلر بلکه به وضعیت جهانی با هیتلر نقاش می‌پردازد. جهانی که در آن جنگ جهانی دوم اتفاق نمی‌افتد و چنین ابعاد مهیبی به خود نمی‌گیرد. جنگ سردی در پی آن اتفاق نمی‌افتاد و دولت مستقل یهودی در فلسطین شکل نمی‌گیرد؛ چراکه یهودی‌کشی در آلمان اتفاق نیفتاده است، بمب‌های اتمی هیروشیما و ناکازاکی را نابود نمی‌کنند و اولین فضانوردان جهان نه آمریکایی که آلمانی خواهند بود. اشمیت در این رمان بلند با تمام هنرش نشان می‌دهد که وضعیت و انتخاب‌های آدمی چقدر مؤثر بر سرنوشت خودش و میلیون‌ها و چه بسا میلیاردها انسان خواهد بود. او آینده‌ی بهتری را در پیش روی مخاطب به تصویر می‌کشد و احساس حسرت را در بن جان می‌کارد.

کتاب بینش عمیقی درباره‌ی درک و همدردی و قدرت انتخاب دارد و شیطان درون هر یک از ما را با ظرافت پیش‌رویمان نمایان می‌سازد.

سیر روایت این کتاب اگرچه طولانی، روان و صمیمی است. روندِ از این هیتلر به آن هیتلر جابه‌جا شدن مخاطب را خسته نمی‌کند. ما هم‌زمان در جزئیات زندگی دو آدلف شریک می‌شویم. آن‌ها گذشته و روان مشابهی دارند و در ابتدای داستان به یک صورت زندگی می‌کنند، خصوصیات اخلاقی و مشکلات شخصی و روانی یکسانی دارند و طرز فکر مشابهی درباره‌ی زندگی و زنان دارند. به مرور اما طرز فکرشان از یکدیگر فاصله می‌گیرد تا جایی که هیچ شباهتی میان آن‌ها باقی نمی‌ماند؛ یکی سرشار از تعصب می‌شود و دیگری با شک و تردید دست‌وپنجه نرم می‌کند.

اما علت چیست؟ شاید همان واقعه‌ی آغازگر داستان که هیتلر را در فقر باقی گذاشت و به احساس تنهایی و برتری وی در میان انسان‌های عامی دامن زد و کاری کرد تا از همدردی تهی شود و خود را ابرمرد، فرای فهم و شعور انسان‌های اطرافش بپندارد و از انسانیت تهی شود و آدولف را در میان هنرمندانی گذاشت تا به میان‌مایگی خود پی ببرد، بداند که عقاید دیگری هم وجود دارند و به سبک خاص خودش در هنر و تفکر بپردازد.

هیتلر روزنامه‌های سیاسی می‌خواند؛ جایی که با خطوط قرمز درشت، «بد و خوب» و «خیر و شر» از یکدیگر جدا می‌شوند. آلمان خوب است و هر چه غیرآلمانی است، بد. آدولف اما پای صحبت همکلاسی‌هایش می‌نشیند و می‌بیند که چقدر کورکورانه از اندیشه‌های اولیه زندگی‌اش پیروی می‌کرده است. چقدر بیشتر باید بخواند و بداند و تلاش کند تا برای خودش پذیرفتنی شود. او به انتخاب‌های متفاوتی دست می‌زند.

همان طور که اشمیت در آخرین صفحه کتاب می‌گوید: «انسان چیست؟ انسان محصول شرایط است و حق انتخاب و تصمیم‌گیری دارد. هیچ‌کس نمی‌تواند بر شرایط غلبه کند؛ اما هر کس حق انتخاب و تصمیم‌گیری دارد.»[1]

اشمیت به‌زیبایی به این حق انتخاب اشاره می‌کند. او از آدولف پیشوا با نام هیتلر و از هنرمند با نام آدولف در کتاب یاد می‌کند. هم هیتلر و هم آدولف در جنگ جهانی اول شرکت می‌کنند. اولی بااشتیاق و دومی به‌اجبار. در حالی که هیتلر از شوق جنگ و بی‌توجهی به کشته‌شدگان می‌لرزد، دومی از درد جنگ و ازدست‌رفتن دوستانش و سرنوشت منحط بشری به پوچی و خشم می‌رسد و بهترین آثار هنری خود را می‌آفریند.

آدولفی که دوست می‌داشتم

همان طور که اشاره شد، نیمی از متن کتاب روایت تاریخی سرنوشت هیتلر است. هیتلری که مادر خود را بسیار دوست می‌داشت، از پدر خود منزجر بود، با زنان غریبه بود و نمی‌توانست به آنان نزدیک شود، به الکل و مواد مخدر لب نمی‌زد، گیاهخوار و وظیفه‌شناس و آرمان‌گرا بود، نقاشی متوسط که دوست داشت تبدیل به نقاش بزرگی شود و با حیوانات دوست‌تر بود تا انسان‌ها. روی هم رفته اگر جنبه‌های تاریک و اعمال غیرانسانی‌اش را در نظر نگیریم، با خواندن این سه سطر درمی‌یابیم که هیتلر انسانی عادی با درجات زیادی از میل به خیر بوده است تا شر. هیتلری که می‌شد دوستش داشت و می‌شد او را درک کرد.

«به اعتقاد من دو نوع هیولا در این دنیا وجود دارد: آن‌هایی که فقط به فکر خودشان هستند و آن‌هایی که فقط به فکر دیگران هستند. به عبارتی آدم‌های شرور خودخواه و آدم‌های شرور فداکار.»[2] هیتلر از دسته‌ی شروران فداکار شد؛ پیشوای ایده‌ای کلی و سطحی از خیر و صلاحی که تلاش می‌کرد با زور و ایجاد دلهره در مردم به آن دست یابد. او در ذهن خود هیچ‌وقت مقصر نبود. همیشه مقصر مردم بودند که آرمانی رفتار نمی‌کردند و به وظیفه‌شان در قبال خیر و آلمان بزرگ پشت پا می‌زدند. چراکه می‌خواستند زندگی کنند، چراکه می‌خواستند آرام باشند و از جنگ و دلهره می‌ترسیدند. از اینکه جانشان را از دست بدهند، هراس داشتند. مردم عادی از خدایان نبودند. هیتلر نه دردشان را می‌فهمید، نه عقایدشان را درک می‌کرد، نه برای احساساتشان ارزشی قائل بود و نه برای جانشان دلسوزی می‌کرد. او آن‌قدر از غریزه‌ی حیات دوری جسته و به آرمان‌های خیالی‌اش دل بسته بود که دیگر انسان نبود. فراخودش[3]  او را در خود بلعیده بود. او دیگر انسان نبود.

دیکتاتور عفیف

وقتی فراخود سر برمی‌‌آورد و «غریزه» و «خود» در برابر آن سر خم می‌کنند، نتیجه بهتر از این نمی‌شود. اشمیت به‌زیبایی به عقده‌های کودکی هیتلر، تنفرش از پدرش و محبت او به مادرش اشاره می‌کند. هم هیتلر و هم آدولف در  کتاب از این مسئله که همان عقده ادیپ درمان‌نشده است، در رنجند و رابطه‌شان با زنان تعریفی ندارد. هر دو ناتوان از لمس و دیدن آن‌هایند و به تجردی خودخواسته و زندگی رهبانی تن می‌دهند. آدولفِ نقاش اما این فرصت را دارد تا با دیدن مدلی برهنه در کلاس‌های طراحی، جلوی استادان و همکلاسی‌هایش از هوش برود. باز اینجا قلم اشمیت به نفع آدولف به حرکت در می‌آید. او آدولف ساکن اتریش را به زیگموند فروید، روان‌کاو اتریشی می‌رساند. فرویدی که با ناخودآگاه او گلاویز می‌شود و درنهایت می‌تواند او را درمان کند. شاید ترمیم رابطه‌ی هیتلر با ناخودآگاهش و زنان، بهترین اتفاقی بود که می‌توانست برای او و جهان بیفتد تا از این مرحله از بلوغ عبور کند. آدولف با زنان می‌آمیزد،‌ عاشق می‌شود، ازدواج می‌کند، بچه‌دار می‌شود و انسانی عادی می‌شود؛ وضعیتی که هیتلر نه درکی از آن داشت و نه دیگر شانسی برای تبدیل شدن به آن.

او تبدیل به کسی می‌شود که نمی‌تواند زنان را لمس کند. خواهان تصرف آن‌هاست، اما از دل بستن به آن‌ها گریزان. همین امر به خودکشی سه زنی که در زندگی‌اش حضور داشتند، منجر می‌شود. او خواهان تسلط بر آن‌هاست. تک‌تک وجوه زندگی‌شان را کنترل می‌کند و می‌خواهد که او را دوست داشته باشند، بپرستند و از او تبعیت کند. بااین‌حال از اینکه نقش مرد را در زندگی آن‌ها ایفا کند، ناتوان و گریزان است. برای جبران این ناتوانی، پشت تحقیر و نادیده گرفتن زنان و رهبانی‌گری جسمی و جنسی پنهان می‌شود و هر چه بیشتر کنترلشان می‌کند. زنان زندانی مقدس اویند. باید همچون مادری عشق و محبت بی‌شرط و بی‌خواهش خود را در اختیار او بگذارند و او ورای تمنا، عفیفانه آن‌ها را در چتر حمایت خود می‌گیرد.

در زندگی موازی آدولف نقاش، او ناخودآگاه هیتلری را که می‌توانست باشد، نقاشی می‌کند. تصویری نمادین از مردی برهنه و اخته‌شده که مردم را میان پنجه‌ها و زیر پاهایش له می‌کند. آدولف نام اثر را «دیکتاتور عفیف» می‌گذارد.

«نویمان گفت: مثل نوزاد است.
- باید هم باشد. موجودی خودخواه‌تر از نوزاد وجود ندارد. دستش را دراز می‌کند، برمی‌دارد، همه‌چیز را له و خرد می‌کند و به دهان می‌برد. بچه‌ی آدمیزاد در روزهای اول یک نوع غول فاقد شعور است؛ چون هیچ درکی از دیگران ندارد. همه‌ی ما در اوایل زندگی‌مان دیکتاتور بوده‌ایم. فقط زندگی است که بعدها ساز مخالف می‌زند و راممان می‌کند.
- موسولینی است؟
- به‌هیچ‌وجه. صدالبته که موسولینی دیکتاتور است؛ اما نه بدترین نوع دیکتاتوری که روی زمین وجود دارد. چون هنوز با واقعیت پیوند دارد. او زن دارد، معشوقه دارد، بچه دارد. او هنوز نرینه‌ی لاتینی است.»[4]

اما هیتلر در دنیای واقعی موازی تمامی پیوندش را با واقعیت از دست داده است. تا آن حد که نمی‌فهمد شکست خورده است، پی نمی‌برد که بعد از خودکشی، مراسم خاکسپاری باشکوهی برایش بر پا نخواهد شد و نمی‌فهمد که چندین سال است که بر اثر انفجار کر شده است. تنها دنبال گوشی می‌گردد که بلندبلند برایش فریاد بکشد و دیگران، حتی موسولینی هم جرئت نمی‌کند به او بگوید که هم شنوایی و هم شنونده‌هایش را از دست داده است. او برای خود فریاد می‌کشد.

درباره اریک امانوئل اشمیت

اریک امانوئل اشمیت را بیشتر با نمایشنامه‌هایش می‌شناسند. خرده جنایت های زناشوهری، مهمان سرای دو دنیا و نوای اسرارآمیز از بهترین نمایشنامه‌ها اویند. بااین‌حال این نویسنده‌ی بلژیکی‌فرانسوی هنر رمان‌نویسی خود را در دو کتاب زمانی که یک اثر هنری بودم و آدولف هـ نیز به مخاطب نشان داده است. او که متولد سال ۱۹۶۰ است، در سال ۱۹۷۰ و زمانی که ده سالش بود، مستندی از جنگ جهانی دوم را در سینمایی به همراه پدر و مادرش دید. والدینش خواستار این بودند که او این مستند را تماشا کند. این انتخاب جرقه‌ی نوشتن رمان آدولف هـ را در ذهن او زد و درنهایت این کتاب در سال ۲۰۰۱ به زبان فرانسوی منتشر شد. کتاب بینش عمیقی درباره‌ی درک و همدردی و قدرت انتخاب دارد و شیطان درون هر یک از ما را با ظرافت پیش‌رویمان نمایان می‌سازد.