فصل سوم پادکست آوانگارد؛ تاریخچه‌ی ژانرهای ادبی از جهان تا ایران

از اوایل قرن بیستم ژانرهای ادبی از مهم‌ترین ابزارهای دسته‌بندی آثار داستانی بودند. از داستان‌های جنایی و کارآگاهی گرفته تا ادبیات وحشت، علمی-‌تخیلی و فانتزی، هر ژانر تاریخچه‌ای طولانی و مسیری متفاوت را طی کرده تا به شکل امروزی خود برسد. اگر اهل مطالعه و دوست‌دار کتاب و ادبیات باشید حتما شناخت هر ژانر برایتان اهمیت دارد. فصل سوم پادکست آوانگارد با پرداختن به ژانرهای ادبی، شما را به دل ماجراهایی غافلگیرکننده درباره‌ی تاریخ ادبیات جهان می‌برد؛ قصه‌هایی که از دل قصه‌ها بیرون آمده و ممکن است تا به حال نشنیده باشید.

سفصل سوم پادکست آوانگارد، سیر و سفری است به تاریخچه تولد و تکامل ژانرهای ادبی

تا کنون دو فصل از پادکست آوانگارد منتشر شده است که در هر یک به موضوعات و جریان‌های مختلف ادبی پرداخته‌ایم. فصل اول پادکست آوانگارد با عنوان «زندگی در جهان دیکتاتورها» به معرفی چهار کتاب درباره کسانی اختصاص داشت که زیر سایه‌ی یک حکومت دیکتاتوری زندگی کردند. فصل دوم پادکست آوانگارد با عنوان «از هوگا تا فیکا» مربوط به معرفی چند کتاب الهام‌بخش و خواندنی درباره حفظ تعادل در زندگی و لذت بردن از جزییات کوچکی بود که شاید همیشه آن‌ها را نادیده می‌گرفتیم.

حالا در فصل سوم سراغ تاریخ ادبیات رفته‌ایم و قصه تولد ژانرها در جهان و مسیر ورود آن‌ها به ایران را روایت می‌کنیم. البته نه به شیوه میزگردهای ادبی، بلکه قرار است قصه بگوییم و بشنویم، از کتاب‌ها، ادبیات و ژانرهایی که دوست داریم، یا حتی دوست نداریم.... شاید که این قصه و تاریخچه مانند یک نقشه راه باشد برای شناخت بهتر ژانرهای ادبی، برجسته‌ترین نویسندگان هر ژانر و کتاب‌هایشان.

وقتی کتابی را در دست می‌گیریم و آن را می‌خوانیم، تنها موضوع یا قصه کتاب نیست که جلب توجه می‌کند، اینکه ایده این کتاب از کجا آمده هم به اندازه خود قصه جذاب و قابل توجه است. قصه‌ها و کتاب‌ها هم مانند هر واقعیتی در این جهان دو وجه دارند؛ وجهی که ما می‌بینیم و وجهی در پشت پرده شکل‌گیری آن‌ها که از آن بی‌خبریم. هر قصه راه طولانی را طی می‌کند تا به دست خواننده برسد. اما قبل از آن سفری دور و دراز را آمده تا ساختاری مشخص پیدا کند.

اما ژانرهای ادبی چطور متولد شده‌اند و  شکل گرفته‌اند؟ قصه‌ها چگونه در ساختار ژانرهای ادبی قرار گرفته‌اند؟ اولین قصه جنایی چطور نوشته شده؟ چه کسی اولین آدم فضایی را به ادبیات وارد کرد؟ یا چه زمانی ارواح در قصه‌ها سر و کله‌شان پیدا شده؟ این‌ها سوالاتی است که در مواجهه با ژانرهای ادبی پیش می‌آید. از سوی دیگر سوال بزرگ‌تری که وجود دارد این است که از چه روزی این ژانرها وارد ایران و ادبیات فارسی شدند؟

شاید بتوان با خواندن یک به یک آثار یک ژانر به جوابی کم و بیش درست رسید، اما قصه‌ها پشت‌پرده خود را نشان نمی‌دهد. رمزگشایی مسیری که یک قصه طی کرده تا به دست ما رسیده خود قصه‌ای است شنیدنی که در این فصل از پادکست ادبی آوانگارد به سمتشان رفتیم.

هر قسمت از فصل سوم پادکست آوانگارد، یک ژانر ادبی

در هر قسمت از فصل سوم پادکست آوانگارد سراغ یک ژانر ادبی مهم می‌رویم و با قصه‌ای مبتنی بر واقعیت و شنیدنی ماجرای شکل‌گیری و بلوغ آن را بررسی می‌کنیم و در نهایت ورودش به ایران، تاثیرش بر نویسندگان و ادبیات ایرانی را روایت می‌کنیم. این فصل تنها به معرفی ژانرها محدود نمی‌شود؛ بلکه تلاش می‌کند نشان دهد هر ژانر در چه شرایط تاریخی و فرهنگی متولد شده، چه نویسندگانی در گسترش آن نقش داشته‌اند و چگونه توانسته نسل‌های مختلف خوانندگان را با خود همراه کند.

در فصل سوم پادکست آوانگارد، از آثار و نویسندگانی خواهیم گفت که قواعد هر ژانر را تعریف کرده‌اند و بررسی خواهیم کرد که این جریان‌های ادبی چگونه از مرزهای جغرافیایی عبور کرده و به ادبیات ایران راه یافته‌اند. از ادبیات جنایی و کارآگاهی گرفته تا ژانرهای وحشت، علمی-‌تخیلی، فانتزی و دیگر شاخه‌های مهم ادبیات، هر قسمت فرصتی است برای شناخت عمیق‌تر ریشه‌ها و تاریخچه داستان‌هایی که امروز بخشی جدایی‌ناپذیر از فرهنگ و ادبیات جهان به شمار می‌روند.

تفاوت فصل سوم پادکست آوانگارد با دو فصل قبل چیست؟

اگر دو فصل نخست پادکست آوانگارد بر نویسندگان، آثار و جریان‌های ادبی متمرکز بودند، در فصل سوم زاویه دید متفاوتی را انتخاب کردیم. این بار به جای تمرکز بر یک نویسنده یا یک کتاب، سراغ خود ژانرها رفته‌ایم؛ قالب‌هایی که بسیاری از آثار مهم ادبی در دل آن‌ها شکل گرفته‌اند و مسیر ادبیات جهان را تغییر داده‌اند.

در فصل سوم پادکست آوانگارد تلاش می‌کنیم به این پرسش پاسخ دهیم که ژانرهای ادبی چگونه متولد شدند، چه عواملی در شکل‌گیری آن‌ها نقش داشتند و چرا برخی از آن‌ها توانستند قرن‌ها دوام بیاورند. به همین دلیل، این فصل بیش از آنکه روایت زندگی یک نویسنده یا تاریخ یک اثر باشد، روایت تاریخ ایده‌ها و سلیقه‌هایی است که به خلق ژانرهای مختلف انجامیده‌اند. تفاوت مهم دیگر این فصل، نگاه تطبیقی آن است. در هر قسمت، علاوه بر بررسی ریشه‌های جهانی یک ژانر، مسیر ورود و تاثیر آن بر ادبیات ایران را نیز دنبال می‌کنیم. به این ترتیب، فصل سوم پادکست آوانگارد نه فقط سفری در تاریخ ادبیات جهان، بلکه تلاشی برای درک ارتباط میان ادبیات ایران و جریان‌های بزرگ ادبی جهان است.

ژانر ادبی چیست؟

حالا که می‌دانیم در فصل سوم پادکست آوانگارد قرار است در چه مسیری قدم بگذاریم، حتما این سوال برای بسیاری از مخاطبان بی‌پاسخ مانده است که اصلا «ژانر ادبی چیست؟». ساده‌ترین پاسخ این است که در هر رسانه و به طور خاص در هر بخشی از ادبیات با دسته‌بندی‌های متفاوتی روبه‌رو می‌شویم. تمام آثار نوشتاری بر اساس چند ویژگی و عنصر مشترک در یک دسته‌بندی قرار می‌گیرند که محتوا، لحن و ساختار مشابهی دارند. پس به زبان ساده هر ژانر ادبی یک دسته‌بندی مشخص از ویژگی‌های مشترک است که مخاطب خاصی آن‌ها را دنبال می‌کند. یا به بیان دیگر ساختاری که قصه‌ها و کتاب‌ها براساس آن‌ها نوشته می‌شود را ژانر ادبی می‌گویند. امروز تعداد زیادی ژانر ادبی شناخته شده در جهان وجود دارد که برخی محبوبیت عام دارند و برخی در حاشیه‌ هستند.

نویسندگان بسیاری در سرتاسر دنیا می‌توان نام برد که آثارشان تنها محدود به یک ژانر ادبی می‌شود و نویسندگانی هم هستند که با آزمون و خطا در انواع ژانرهای ادبی استعدادشان را در نوشتن و خلق آثار ماندگار به رخ می‌کشند.

مشهورترین ژانرهای ادبی کدامند؟

ژانر جنایی و کارآگاهی که در قسمت اول فصل سوم پادکست آوانگارد توسط سوسن سیرجانی تهیه و روایت شده است، یکی از مشهورترین و پرطرفدارترین ژانرهای ادبی است. این قالب داستانی از همان سال‌های ابتدایی پیدایش آنقدر محبوبیت پیدا کرد که به سرعت به سایر رسانه‌ها مثل سینما راه یافت. تا جایی که شنیدن نام آگاتا کریستی بدون هیچ‌گونه اطلاعات پیش‌زمینه از این نویسنده‌ی جریان‌ساز ذهن‌ها را به سمت ماجراهای مرموز و کارآگاه‌های باهوش و معمای جنایات حل‌نشده می‌برد.

علاوه بر این ژانر وحشت، ژانر کمدی، ژانر علمی-تخیلی، زندگی‌نامه، فانتزی و تاریخی از جمله معروف‌ترین ژانرهای ادبی به شمار می‌روند که هزاران اثر مکتوب ارزشمند از هر یک به چاپ رسیده است و ما در پادکست آوانگارد قصد داریم هر اپیزود از فصل سوم را به یکی اختصاص دهیم.

در نهایت اینکه هر قسمت از فصل سوم پادکست آوانگارد می‌تواند مثل یک پادکست جنایی و کارآگاهی شما را به دل قصه‌های پر رمز و راز ببرد، یا مثل یک پادکست تاریخی راهیتان کند به سفر در زمان یا حتی مثل یک پادکست زندگی‌نامه‌ای مملو از نشنیده‌ها و غافلگیری‌ها باشد.