چطور برای کودکان اوتیستیک کتاب بخوانیم؟

کتاب خواندن برای کودک اوتیستیک ممکن است شبیه تصویری که از کتاب‌خوانی در ذهن داریم نباشد. شاید کودک نخواهد مدت زیادی یک‌جا بنشیند، چند بار به یک صفحه برگردد، بیشتر به تصویرها نگاه کند تا متن را دنبال کند یا هنگام شنیدن داستان با صدا و حرکت واکنش نشان دهد.

هیچ‌کدام از این رفتارها به‌تنهایی به این معنی نیست که کودک به کتاب علاقه ندارد. برای کتاب‌خوانی با کودکان اوتیستیک بهتر است به جای اینکه انتظار داشته باشیم کودک مطابق شیوه‌ی معمول ما کتاب بخواند، شیوه‌ی کتاب ‌خواندن را با او هماهنگ کنیم. کتاب می‌تواند فرصتی برای ارتباط، بازی، یادگیری و لذت بردن در کنار یکدیگر باشد؛ حتی اگر داستان هر بار تا صفحه‌ی آخر خوانده نشود.

چرا کتاب‌خوانی با کودک اوتیستیک اهمیت دارد؟

خواندن کتاب برای کودکان همیشه راه خوبی برای برقراری ارتباط و شناخت است. این موضوع برای کودکان مبتلا به اوتیسم هم صدق می‌کند و اگر این کتاب‌خوانی مشترک و تعاملی باشد، می‌تواند به آن‌ها کمک کند در ارتباط مشارکت کنند، ایده‌های خود را بیان کنند و در فعالیت‌هایی مثل ورق زدن کتاب یا جابه‌جا کردن توجه میان کتاب و بزرگسال نقش داشته باشند.

مطالعات زیادی ارتباط میان دفعات کتاب‌خوانی والد و کودک و مهارت‌های زبانی بعدی کودکان خردسال، از جمله کودکان اوتیستیک را بررسی کرده‌اند. بنابراین هدف از کتاب‌خوانی برای کودک دارای اوتیسم فقط این نیست که کلمات بیشتری یاد بگیرد یا بتواند داستان را تا پایان دنبال کند. مهم این است که کتاب به وسیله‌ای برای تعامل و فرصتی برای ارتباط و تجربه‌ای خوشایند با والد یا مراقب تبدیل شود.

برای کودک اوتیستیک چه کتابی انتخاب کنیم؟

کتاب مناسب کودک اوتیسم الزاما کتابی درباره‌ی اوتیسم نیست. بهتر است اول ببینید کودک به چه چیزهایی علاقه دارد. اگر حیوانات را دوست دارد، کتابی درباره‌ی حیوانات انتخاب کنید. اگر ماشین، قطار، دایناسور، فضا یا موسیقی توجهش را جلب می‌کند، همان علاقه می‌تواند راه ورود به کتاب باشد.

کتاب‌های تصویری، شعر و داستان‌های آهنگین، کتاب‌های اطلاعاتی و کتاب‌هایی که قسمت‌های متحرک یا لمسی دارند، می‌توانند گزینه‌هایی برای امتحان کردن باشند. گاهی کودک به داستان علاقه‌ای ندارد اما عاشق تصاویر است. گاهی هم ریتم و صدای خواندن برایش جذاب‌تر از تصاویر است. بنابراین هنگام انتخاب کتاب برای کودک اوتیستیک بهتر است به جای یک دستورالعمل ثابت، علاقه و شیوه‌ی ارتباط همان کودک را در نظر بگیریم.

هنگام کتاب خواندن روبه‌روی کودک بنشینید

شاید معمولا فکر کنیم بهترین حالت این است که کنار کودک بنشینیم و هر دو به کتاب نگاه کنیم. اما هنگام کتاب‌خوانی با کودک اوتیستیک، قرار گرفتن روبه‌روی او می‌تواند کمک‌کننده باشد. وقتی چهره‌ی کودک را می‌بینید، راحت‌تر متوجه می‌شوید چه چیزی توجهش را جلب کرده است.

آیا به تصویر خاصی نگاه می‌کند؟ آیا صدایی درمی‌آورد؟ آیا می‌خواهد صفحه را ورق بزند؟ از طرف دیگر، کودک هم می‌تواند حالت چهره و حرکات شما را ببیند.

اجازه دهید کودک کتاب را در دست بگیرد

کتاب را همیشه در دست خودتان نگه ندارید. اجازه دهید کودک آن را بگیرد، ورق بزند و حتی تصمیم بگیرد کدام صفحه را ببیند. اگر چند صفحه را رد کرد یا از آخر کتاب به ابتدای آن برگشت، لازم نیست او را متوقف کنید.

کودک را مجبور نکنید یک‌جا بنشیند

یکی از تصورهای رایج درباره‌ی کتاب خواندن این است که کودک باید روی مبل یا تخت بنشیند، روبه‌روی بزرگسال قرار بگیرد و تا پایان داستان همان‌جا بماند. اما کتاب‌خوانی با کودکان اوتیستیک لزوما چنین شکلی ندارد. اگر کودک هنگام کتاب خواندن حرکت می‌کند، صفحه‌ها را سریع ورق می‌زند یا بعد از چند دقیقه از کتاب فاصله می‌گیرد، بهتر است ابتدا رفتار او را مشاهده کنیم.

شاید بتوان همان علاقه و حرکت را وارد کتاب‌خوانی کرد. مثلا اگر کودک دوست دارد صفحه‌ها را پشت سر هم ورق بزند، اجازه دهید این کار را انجام دهد و هر بار که روی تصویری مکث کرد، همان تصویر را نقطه‌ی شروع گفت‌وگو قرار دهید. قرار نیست کودک برای اینکه «درست» کتاب بخواند، حتما مطابق الگوی ما رفتار کند.

اجازه بدهید کودک کتاب را انتخاب و کنترل کند

گاهی بهترین پاسخ به سوال «چطور برای کودک اوتیستیک کتاب بخوانیم؟» این است که بگذارید کودک هم در انتخاب و پیش بردن کتاب نقش داشته باشد. دو یا سه کتاب جلوی او بگذارید و اجازه دهید یکی را انتخاب کند. اگر یک کتاب را بارها انتخاب می‌کند، لازم نیست هر بار کتاب دیگری پیشنهاد دهید.

تکرار یک داستان می‌تواند برای کودک لذت‌بخش باشد و به او فرصت دهد با تصاویر و کلمات آشناتر شود. همچنین لازم نیست کتاب را حتما از صفحه‌ی اول تا آخر بخوانید. اگر کودک دائما به یک صفحه برمی‌گردد، همان صفحه را بخوانید و درباره‌ی آن حرف بزنید. در کتاب‌خوانی تعاملی، مسیر کتاب را می‌توان با علاقه‌ی کودک هماهنگ کرد؛ حتی اگر این مسیر با ترتیب صفحات کتاب یکی نباشد.

به جای «برای کودک»، «با کودک» کتاب بخوانید

در یک شیوه‌ی معمول، بزرگسال متن کتاب را می‌خواند و کودک شنونده است. اما در کتاب‌خوانی تعاملی، بزرگسال تلاش می‌کند واکنش کودک را هم وارد ماجرا کند. مثلا اگر در تصویر یک سگ می‌بینید، فقط جمله‌ی کتاب را نخوانید. می‌توانید به سگ اشاره کنید و بگویید: «سگ!» و بعد کمی صبر کنید. شاید کودک صدای سگ را دربیاورد، به تصویر دست بزند یا دوباره به شما نگاه کند.

همین واکنش می‌تواند ادامه‌ی تعامل باشد. لازم نیست هر بار از کودک سوال بپرسید یا از او بخواهید چیزی را تکرار کند. گاهی فقط توصیف کردن چیزی که توجهش را جلب کرده و دادن فرصت برای واکنش، کافی است.

هنگام کتاب خواندن مکث کنید

مکث یکی از ساده‌ترین ابزارهای کتاب‌خوانی تعاملی است. وقتی درباره‌ی یک تصویر حرف می‌زنید، بلافاصله جمله‌ی بعدی را نگویید. چند لحظه صبر کنید و ببینید کودک چه واکنشی نشان می‌دهد. واکنش او ممکن است یک کلمه، صدا، حرکت، اشاره یا تغییر حالت باشد.

ارتباط همیشه با جمله‌های کامل اتفاق نمی‌افتد. برای همین هنگام کتاب خواندن فقط به حرف زدن کودک توجه نکنید؛ به کارهایی که با بدن، نگاه و دست‌هایش انجام می‌دهد هم دقت کنید.

لازم نیست تمام متن کتاب را بخوانید

گاهی یک تصویر بیشتر از چند پاراگراف متن می‌تواند کودک را درگیر کند. فرض کنید در صفحه‌ای تصویر یک ماشین قرمز وجود دارد و کودک فقط به ماشین توجه کرده است. لازم نیست تمام متن صفحه را با صدای بلند بخوانید. می‌توانید به تصویر اشاره کنید و بگویید: «ماشین قرمز!» یا صدای ماشین دربیاورید.

اگر کودک دوباره به تصویر نگاه کرد یا صدایی ساخت، همان‌جا بمانید. کتاب‌خوانی قرار نیست مسابقه‌ای برای رسیدن به صفحه‌ی آخر باشد. گاهی یک صفحه‌ی کتاب تمام چیزی است که کودک در آن لحظه برای ارتباط به آن نیاز دارد.

از تصاویر برای گفت‌وگو استفاده کنید

تصاویر می‌توانند مسیر ساده‌ای برای شروع گفت‌وگو باشند. به جای اینکه فقط متن را بخوانید، درباره‌ی چیزهایی که در تصویر می‌بینید حرف بزنید. رنگ‌ها، حیوانات، اشیا و حالت شخصیت‌ها می‌توانند موضوع گفت‌وگو باشند.

مثلا اگر در تصویر کودکی زیر باران ایستاده است، می‌توانید بگویید: «بارون میاد» و به قطره‌های باران اشاره کنید. اگر کودک به چیز دیگری در همان تصویر توجه کرد، مسیر گفت‌وگو را تغییر دهید. اینجا قرار نیست شما تعیین کنید که «مهم‌ترین» بخش تصویر چیست؛ چیزی که توجه کودک را جلب کرده، می‌تواند برای شما مهم‌ترین بخش همان لحظه باشد.

با صدایتان داستان را جذاب‌تر کنید

صدای شما می‌تواند به کتاب زندگی بیشتری بدهد. برای حیوانات صدا دربیاورید، برای قطار «هوهو چی‌چی» کنید یا هنگام اتفاقی هیجان‌انگیز لحن صدایتان را تغییر دهید. اگر شخصیت‌های مختلف کتاب دیالوگ دارند، می‌توانید برای هرکدام صدای متفاوتی بسازید.

این کار به‌خصوص زمانی می‌تواند جذاب باشد که کودک به صدا، ریتم و تکرار علاقه نشان می‌دهد. البته واکنش کودک را هم در نظر بگیرید. اگر یک صدای خاص او را اذیت می‌کند، لازم نیست ادامه‌اش دهید. هدف، ایجاد تجربه‌ای خوشایند است، نه اجرای نمایشی کامل از داستان.

محیط کتاب‌خوانی را با نیازهای کودک هماهنگ کنید

گاهی مشکل از خود کتاب نیست؛ محیط اطراف می‌تواند تمرکز کودک را دشوار کند. برخی افراد اوتیستیک ممکن است نسبت به صدا، نور، لمس یا محرک‌های دیگر حساس‌تر باشند. برای همین پیدا کردن مکانی آرام و راحت و دور از حواس‌پرتی می‌تواند تجربه‌ی کتاب‌خوانی را آسان‌تر کند.

اگر تلویزیون روشن است، صدای زیادی در محیط وجود دارد یا نور اتاق کودک را آزار می‌دهد، شاید بهتر باشد قبل از شروع کتاب‌خوانی این محرک‌ها را کم‌تر کنیم.

اگر کودک کتاب را دوست نداشت، اصرار نکنید

ممکن است کتابی که شما انتخاب کرده‌اید برای کودک جذاب نباشد. این اتفاق طبیعی است. کتاب دیگری را امتحان کنید یا اجازه دهید کودک خودش انتخاب کند. شاید حتی یک کتاب غیر داستانی، کتاب عکس یا کتابی درباره‌ی موضوعی که علاقه‌ی خاصی به آن دارد، بیشتر برایش مناسب باشد.

همچنین ممکن است زمان یا شرایط مناسبی برای کتاب‌خوانی نباشد. اگر کودک خسته یا از نظر حسی تحت فشار است، اصرار کردن برای ادامه‌ی کتاب احتمالا تجربه‌ی خوشایندی ایجاد نمی‌کند. شناخت علایق و تفاوت‌های فردی کودک، نقطه‌ی شروع مهمی برای پیدا کردن شیوه‌ی مناسب تعامل با اوست.

از چند دقیقه شروع کنید

اگر کودک مدت زیادی با کتاب نمی‌ماند، لازم نیست از همان ابتدا انتظار یک جلسه‌ی طولانی داشته باشید. ممکن است کتاب‌خوانی در ابتدا فقط چند دقیقه طول بکشد؛ حتی شاید کودک فقط چند صفحه را نگاه کند. همان زمان کوتاه را به تجربه‌ای خوشایند تبدیل کنید.

با تکرار این تجربه، ممکن است کودک کم‌کم علاقه‌ی بیشتری به کتاب نشان دهد. اما قرار نیست زمان مشخصی را به عنوان «حداقل زمان کتاب‌خوانی» تعیین کنیم. برای هر کودک، نقطه‌ی شروع می‌تواند متفاوت باشد.

کتاب‌خوانی برای کودک اوتیستیک یک تجربه‌ی مشترک است

شاید مهم‌ترین نکته این باشد که کتاب‌خوانی را به یک آزمون تبدیل نکنیم. کودک قرار نیست ثابت کند که چقدر خوب گوش می‌دهد، چند کلمه بلد است یا می‌تواند تا پایان داستان آرام بنشیند. کتاب می‌تواند جایی برای کشف علاقه‌های کودک و پیدا کردن راه‌های تازه برای ارتباط باشد.

شاید این ارتباط با یک کلمه شکل بگیرد، شاید با اشاره به یک تصویر، صدای یک حیوان، ورق زدن دوباره‌ی همان صفحه یا حتی چند ثانیه توجه مشترک. بنابراین وقتی برای یک کودک اوتیستیک کتاب می‌خوانیم، بهتر است به جای اینکه فقط بپرسیم «چطور کاری کنیم کودک کتاب را بخواند؟»، سوال دیگری هم داشته باشیم: چطور می‌توانیم کتاب را به تجربه‌ای تبدیل کنیم که کودک دوست داشته باشد در آن با ما شریک شود؟ پاسخ این سوال برای هر کودک متفاوت است؛ و همین تفاوت، نقطه‌ی شروع کتاب‌خوانی بهتر است.