معرفی و مرور نمایشنامه «باغ آلبالو» اثر آنتون چخوف

نمایشنامه باغ آلبالو (The Cherry Orchard) آخرین اثر آنتون چخوف پیش از مرگ اوست؛ نمایشنامه‌ای که داستان خانواده‌ای اشرافی را روایت می‌کند که به خاطر بدهی‌های سنگین در آستانه از دست دادن باغ و خانه‌ی خانوادگی خود قرار گرفته‌اند. چخوف در این اثر، در کنار روایت سرنوشت این خانواده، به موضوعاتی مانند خاطره، گذشته، تغییرات اجتماعی، شکاف طبقاتی و ناتوانی انسان در مواجهه با تغییر می‌پردازد. در ادامه خلاصه، معرفی و شخصیت‌های این نمایشنامه‌ی ماندگار را بخوانید.

نمایشنامه باغ آلبالو

خرید و مشاهده کتاب

نمایشنامه باغ آلبالو چخوف درباره چیست؟

نزدیک‌های طلوع است. هوا سرد و یخ‌زده است؛ اما با این حال درختان آلبالو شکوفه زده‌اند و خودنمایی می‌کنند. لوپاخین و دونیاشا منتظر آمدن مادام رانوسکی هستند. لوپاخین دوست خانوادگی مادام رانوسکی است و دونیاشا ندیمه‌ی خانگی باغ آلبالو است. پنج سال است که مادام رانوسکی به پاریس رفته و حالا بالاخره به خانه‌ی مادری‌اش برمی‌گردد؛ جایی که تمام درختان و اتاق‌هایش را خاطرات شیرین کودکی‌اش تسخیر کرده است.

 بالاخره مادام رانوسکی به همراه دخترش، آنیا و دخترخوانده‌اش، واریا می‌رسند. رانوسکی از دیدن دوباره‌ی خانه به‌شدت هیجان‌زده می‌شود و مشغول گفتگو می‌شود؛ اما گفتگوی آنیا و واریا نگران‌کننده است. آنیا چند ماهی به پاریس رفته بود و وضع زندگی فلاکت‌بار مادرش را دیده بود.

مادرش بی‌حساب و کتاب پول خرج می‌کند و با این‌که می‌داند خانواده‌اش در شرف ورشکستگی است، باز هم کار خاصی انجام نمی‌دهد. بانک قرار است باغ آلبالو را برای پرداخت بدهی‌های خانواده به حراج بگذارد. با این حال، رانوسکی باز هم هیچ کاری انجام نمی‌دهد و حتی به توصیه‌های معقول لوپاخین اعتنا نمی‌کند.

نویسنده باغ آلبالو کیست؟

آنتون چخوف نویسنده‌ی باغ آلبالو، یکی از بهترین نمایشنامه‌های جهان است. این نمایشنامه در سال ۱۹۰۳ نوشته شد و برای اولین بار در سال ۱۹۰۴ در تئاتر هنری مسکو اجرا شد. کمی بعد، در ماه ژوئیه، چخوف در سن ۴۴ سالگی از دنیا رفت. چخوف در باغ آلبالو برخلاف نمایشنامه‌هایی که بر کشمکش‌های شدید و اتفاقات بزرگ بنا شده‌اند، لحظه‌هایی از زندگی روزمره‌ی شخصیت‌ها را به تصویر می‌کشد. «مرغ دریایی» و «سه خواهر» از دیگر نمایشنامه‌های موفق اوست.

خلاصه داستان نمایشنامه باغ آلبالو

پس از بازگشت مادام رانوسکی و دخترش به خانه‌ی خانوادگی، مسئله‌ی اصلی نمایشنامه آشکار می‌شود؛ خانواده به خاطر بدهی‌های سنگین در آستانه‌ی ورشکستگی قرار گرفته و باغ آلبالو قرار است برای پرداخت بدهی‌ها به حراج گذاشته شود. لوپاخین که از دوستان قدیمی خانواده است، راهی برای نجات باغ پیشنهاد می‌کند. او معتقد است اگر باغ به قطعات کوچک تقسیم و برای ساخت خانه‌های ییلاقی اجاره داده شود، خانواده می‌تواند از بدهی‌هایش نجات پیدا کند.

اما رانوسکی نمی‌تواند با این پیشنهاد کنار بیاید. باغ برای او تنها یک دارایی اقتصادی نیست؛ باغ بخشی از گذشته و خاطرات خانوادگی اوست. به همین خاطر، حتی در شرایطی که خطر از دست دادن خانه و باغ کاملا جدی است، او همچنان نمی‌تواند تصمیمی عملی برای نجات آن بگیرد.

در مقابل، لوپاخین نماینده‌ی طبقه‌ای است که در حال قدرت گرفتن است؛ کسی که گذشته‌ای روستایی و خدمتکاری دارد اما اکنون به ثروت رسیده است. سرنوشت باغ در نهایت با همین تغییرات اجتماعی و طبقاتی گره می‌خورد.

شخصیت‌های نمایشنامه باغ آلبالو

مادام رانوسکی

مادام رانوسکی صاحب باغ آلبالو و زنی است که به‌شدت به گذشته و خاطراتش وابسته است. او پس از پنج سال دوری به خانه‌ی کودکی‌اش بازمی‌گردد و باغ برایش یادآور خانواده، کودکی و خاطرات گذشته است. در عین حال، رانوسکی در مدیریت زندگی و مسائل مالی ناتوان است. او با وجود آگاهی از وضعیت مالی خانواده، همچنان به ولخرجی ادامه می‌دهد و نمی‌تواند برای نجات باغ تصمیمی عملی بگیرد.

لوپاخین

لوپاخین دوست خانوادگی رانوسکی و یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های نمایشنامه است. او برخلاف رانوسکی نگاه عملی‌تری به شرایط دارد و تلاش می‌کند راهی برای نجات خانواده از ورشکستگی پیدا کند. با این حال، رابطه‌ی او با گذشته پیچیده است.

لوپاخین دهقان‌زاده‌ای است که تمام اجدادش در این باغ نوکر و کلفت بوده‌اند. گذشته برای او خوشایند نیست و شخصیت امروزش مدام در حال تقلا برای پوشاندن آن است. لباس‌های شیک و گران‌قیمت می‌پوشد و سعی می‌کند از شکسپیر نقل‌قول کند.

آنیا و واریا

آنیا، دختر رانوسکی و واریا، دخترخوانده‌ی او، از شخصیت‌هایی هستند که نگرانی درباره‌ی آینده‌ی خانواده را بیشتر از مادرشان احساس می‌کنند. آنیا در سفرش به پاریس از نزدیک وضعیت نابسامان زندگی مادرش را دیده است و می‌داند که خانواده در آستانه‌ی ورشکستگی قرار دارد. گفتگوی آن دو در آغاز نمایشنامه، نگرانی اصلی داستان را آشکار می‌کند. باغی که برای رانوسکی سرشار از خاطره است، از نظر اقتصادی در آستانه‌ی نابودی قرار دارد.

مضامین اصلی نمایشنامه باغ آلبالو

کشمکش با حافظه و خاطرات

کشمکش با حافظه و خاطرات یکی از مضامین اصلی باغ آلبالو است. خاطرات به دو طریق عمل می‌کنند؛ یکی به‌عنوان منبع هویت فردی و دیگری به‌عنوان مانعی برای دست‌یابی به خوشحالی. تمام کاراکترها برای یادآوری خاطرات خود کشمکش دارند، اما تفاوتشان در علت انجام این عمل است.

مادام رانوسکی برای فرار از زمان حال در گذشته‌ها غوطه‌ور می‌شود؛ با این‌که گذشته‌ها هم برایش به‌صورت کامل خوشایند نیستند. خود باغ خاطره‌ی غرق‌شدن پسرش را برای او زنده می‌کند. برای لوپاخین، خاطرات به‌گونه‌ای سرکوب‌گر عمل می‌کنند.

برای همین، شخصیت امروزش مدام در حال تقلا برای پوشاندن گذشته‌اش است. لباس‌های شیک و گران‌قیمت می‌پوشد و سعی می‌کند از شکسپیر نقل‌قول کند. چخوف از زبان تروفیموف این غوطه‌وری در خاطرات را به چالش می‌کشد و می‌نویسد:

«ما عقب مانده‌ایم. ما حداقل دویست سال عقب افتاده‌ایم. ما هنوز چیزی به دست نیاورده‌ایم. موقعیت معینی در برابر گذشته نداریم. کاری غیر از نظریه‌بافی و شکایت از درد غربت و عرق‌خوری نمی‌کنیم. واضح است که اگر بخواهیم زندگی در حال را شروع کنیم، باید قبل از هر چیز گذشته را جبران کنیم و آن را ببوسیم و کنار بگذاریم. جبران گذشته فقط با رنج امکان دارد. با رنج و زحمت مدام و وحشتناک میسر است.»

شکاف طبقاتی و تغییر اجتماعی

باغ آلبالو وضعیت زندگی روسیه‌ی آن زمان را نیز روایت می‌کند. تروفیموف از شکاف طبقاتی می‌گوید؛ از این‌که بیشتر روشنفکران روسی «عقب هیچ‌وپوچ» می‌گردند و صرفا حرف‌های گنده می‌زنند؛ در حالی‌که وضع بیشتر مردم بد است و زندگی درستی ندارند. پس از توصیف تیرگی موجود، تروفیموف از خوش‌بینی‌اش به آینده سخن می‌گوید.

امیدواری او به قدری است که با تمام ناامیدی دیگر کاراکترها مبارزه می‌کند. امروز می‌دانیم که این امیدواری چخوف که در تروفیموف بروز داده شده، چندان هم بی‌راه نبوده است. حدود ۱۳ سال بعد، نظام تزاری روسیه سقوط کرد و انقلاب روسیه به وقوع پیوست.

باغ آلبالو نماد چیست؟

باغ آلبالو نیز مانند اکثر آثار چخوف لایه‌لایه است. در لایه‌ی ظاهری، اثر در چشم ما به‌عنوان اثری واقع‌گرا دیده می‌شود که می‌خواهد بخش یا بریده‌ای از یک زندگی را به ما نشان دهد؛ اما در لایه‌های زیرین آن نمادهایی دیده می‌شود که باغ آلبالو را بیشتر به نمادگرایی نزدیک می‌کند تا واقع‌گرایی. خود «باغ آلبالو» کارکردی نمادین دارد.

بر اساس توصیف کاراکترها، مساحت باغ آلبالو حدودا ۲۵۰۰ هکتار است و این مساحت به‌قدری است که در حوالی آن هیچ باغ آلبالویی به این عظمت دیده نمی‌شود. این باغ عظیم قطعا محصول زیادی دارد؛ این‌که با این همه محصول و با این همه فروش، باز هم کفاف زندگی مادام رانوسکی و ولخرجی‌هایش را نمی‌دهد، خود نمادی برای نشان دادن شدت ولخرجی او است.

باغ برای خاطرات کاراکترها نیز کارکردی نمادین دارد. هرکس بنا به تصورات شخصی خود باغ را به یک شکل می‌بیند. برای رانوسکی، باغ یادآور خاطرات خانواده‌اش است؛ به‌قدری که در جایی به اشتباه مادر فوت‌کرده‌اش را در باغ می‌بیند و بعد متوجه می‌شود که صرفا یک درختِ پر از شکوفه را با مادرش اشتباه گرفته است. از این منظر، باغ آلبالو فقط یک مکان نیست؛ گذشته‌ای است که شخصیت‌ها به آن وابسته‌اند و در عین حال، همین وابستگی مانع مواجهه‌ی آن‌ها با آینده می‌شود.

باغ البالو کمدی است یا تراژدی؟

یکی از ویژگی‌های مهم نمایشنامه این است که نمی‌توان آن را صرفا کمدی یا تراژدی دانست. آنتون چخوف در باغ البالو لحظات تلخ و تراژیک را در کنار موقعیت‌هایی کمیک قرار می‌دهد. شخصیت‌ها با مشکلاتی جدی مانند ورشکستگی، از دست دادن خانه و تغییر جایگاه اجتماعی مواجه‌اند؛ اما واکنش‌های آن‌ها همیشه متناسب با شدت این اتفاقات نیست.

همین فاصله میان جدیت موقعیت و رفتار شخصیت‌ها، بخشی از فضای خاص نمایشنامه را می‌سازد. هیچ‌کدام از کاراکترها بر دیگری برتری خاصی ندارد و حضور همه‌ی آن‌ها برای نمایشنامه الزامی است. لحظه‌ها به صورتی گذرا ثبت می‌شوند؛ به‌گونه‌ای که یادآور شکل اصلی زندگی باشند.

پایان و نگاه نمایشنامه به آینده

یکی از تقابل‌های مهم نمایشنامه، تقابل میان شخصیت‌هایی است که در گذشته زندگی می‌کنند و شخصیت‌هایی که چشم به آینده دارند. تروفیموف از جمله شخصیت‌هایی است که گذشته را مانعی برای ساختن آینده می‌بیند. در مقابل، شخصیت‌هایی مانند رانوسکی چنان در خاطرات و وابستگی‌های گذشته غرق شده‌اند که نمی‌توانند خود را با شرایط تازه وفق دهند.

در یکی از گفتگوهای نمایشنامه، گایف با اشاره به مرگ می‌گوید: «فایده‌اش چیست؟ آخرش که می‌میریم!» تروفیموف هم در جواب می‌گوید: «کسی چه می‌داند؟ اصلا مقصودتان چیست که آخرش می‌میریم؟ شاید انسان صد حس داشته باشد که در موقع مرگ، فقط پنج حس آشنا و معروفش از بین برود و نودوپنج حس دیگرش زنده بمانند.»

این گفتگو نیز مانند بسیاری از بخش‌های نمایشنامه، مرز میان واقعیت و خیال، ناامیدی و امید و گذشته و آینده را کمرنگ می‌کند. در نهایت، باغ آلبالو را می‌توان روایتی درباره‌ی ناتوانی انسان در پذیرش تغییر دانست؛ روایتی که در آن از دست رفتن یک باغ، هم‌زمان به معنای از دست رفتن بخشی از یک گذشته و آغاز دوره‌ای تازه است.

بهترین ترجمه باغ آلبالو متعلق به چه کسی است؟

از این نمایشنامه‌ی محبوب ترجمه‌های زیادی راهی بازار کتاب در ایران شده است. از بزرگ علوی و سیمین دانشور تا پرویز شهدی و ناهید کاشی‌چی این کتاب با قلم مترجمان چیره‌دستی به فارسی برگردانده شده است. از میان نسخه‌های متفاوت ترجمه‌ی این نمایشنامه، ترجمه‌ی سیمین دانشور و ناهید کاشی‌چی بیشتر از بقیه مورد توجه مخاطبان کتاب‌خوان قرار گرفته است.

جمع‌بندی

باغ آلبالو داستان خانواده‌ای است که نمی‌تواند با تغییرات زمانه کنار بیاید. باغ برای مادام رانوسکی و دیگر شخصیت‌ها فقط یک دارایی نیست؛ بخشی از هویت و خاطرات آن‌هاست. چخوف از طریق همین باغ، تغییر طبقات اجتماعی، شکاف میان گذشته و آینده، وابستگی انسان به خاطرات و دشواری پذیرش تغییر را بررسی می‌کند. به همین دلیل، باغ آلبالو را نمی‌توان صرفا داستان از دست رفتن یک باغ دانست؛ باغ در این نمایشنامه به نمادی از گذشته، خاطره، زوال و تغییر تبدیل می‌شود.