کتاب حدیث مرده بر دار کردن آن سوار که خواهد آمد

معرفی کتاب حدیث مرده بر دار کردن آن سوار که خواهد آمد

در میان آثار هوشنگ گلشیری، برخی کتاب‌ها حکم یک «مانیفست» ادبی و سیاسی را دارند. کتاب حدیث مرده بر دار کردن آن سوار که خواهد آمد یکی از همین آثار است. این کتاب کوچک که تنها ۷۱ صفحه دارد، وزنی به سنگینی قرن‌ها تاریخ ایران را بر دوش می‌کشد. گلشیری این اثر را در سال ۱۳۵۸، یعنی در کوران انقلاب نوشت و با هوشمندی تمام، دغدغه‌های روز جامعه را در لباسی از نثری کهن و تاریخی پیچید.

اگر به دنبال داستانی هستید که صرفاً شما را سرگرم کند، این کتاب انتخاب مناسبی نیست؛ اما اگر می‌خواهید جادوی زبان فارسی را ببینید و بفهمید چگونه یک نویسنده می‌تواند با بازآفرینی متون هزار سال پیش، وضعیت امروز و فردای جامعه‌اش را پیش‌گویی کند، این متن را با دقت بخوانید.

کتاب حدیث مرده بر دار کردن آن سوار که خواهد آمد درباره چیست؟

این داستان یک «نقیضه» یا شبیه‌سازی استادانه از متون کهن فارسی (شبیه به تاریخ بیهقی یا تذکره‌الاولیا) است. راوی داستان، کاتبی به نام «ابوالمجد محمد بن علی بن ابوالقاسم وراق دبیر» است که در واقع خودِ هوشنگ گلشیری در نقاب یک کاتب قدیمی است.

داستان در شهری می‌گذرد که مردمش در انتظار «سوار» یا همان منجی هستند که بیاید و ظلم را ریشه‌کن کند. اما وقتی سوار می‌آید، اتفاقی هولناک و غیرمنتظره رخ می‌دهد. مردم به جای استقبال یا رستگاری، با جسد مثله‌شه و بر دار شده‌ی سوار مواجه می‌شوند. کتاب حدیث مرده بر دار کردن آن سوار که خواهد آمد روایتِ مسخ شدن آرمان‌هاست. گلشیری در این اثر به مفهوم «انتظار»، «قهرمان‌پروری» و چرخه خشونت در تاریخ می‌پردازد. او نشان می‌دهد که چگونه توده‌ها می‌توانند اسطوره‌های خود را بسازند و سپس با دست خودشان آن‌ها را نابود کنند.

نویسنده کتاب کیست؟

هوشنگ گلشیری (۱۳۷۹-۱۳۱۶) در این کتاب، اوج توانایی خود در «آرکائیسم» (باستان‌گرایی زبانی) را به نمایش می‌گذارد. گلشیری معتقد بود که زبان فقط ابزار بیان نیست، بلکه خودِ محتواست. او با نوشتن این کتاب ثابت کرد که بر گنجینه ادبیات کلاسیک فارسی تسلطی کم‌نظیر دارد. انتخاب زاویه دید یک «کاتب» یا «وراّق» تصادفی نیست؛ گلشیری خود را کاتبی می‌دانست که وظیفه‌اش ثبت درد و رنج تاریخی مردمش است، حتی اگر نتواند تغییری در آن ایجاد کند.

سبک نوشتار و ساختار کتاب

این کتاب یک شاهکار فرمالیستی است.

لحن: زبان کتاب کاملاً شبیه به متون قرن چهارم و پنجم هجری است. جملات آهنگین، استفاده از واژگان کهن و ساختار نحوی قدیمی، فضایی اسطوره‌ای و سنگین به اثر داده است. خواننده در حین خواندن احساس می‌کند که در حال مطالعه یک نسخه خطی کشف‌شده از دل تاریخ است.

ساختار روایی: داستان به صورت گزارش‌گونه و توسط کاتب روایت می‌شود. این کاتب، شاهدی بی‌طرف نیست؛ او با غم و اندوه وقایع را ثبت می‌کند.

شخصیت‌پردازی:

سوار (منجی): شخصیتی غایب اما محوری. او کسی است که همه منتظرش هستند اما حضورش با مرگ گره خورده است.

مردم شهر: توده‌ای بی‌شکل که میان شور و وحشت در نوسان هستند.

کاتب: نماد روشنفکر و هنرمندی که تنها سلاحش کلمات است و باید بار سنگین شهادت دادن بر تاریخ را به دوش بکشد.

چرا این کتاب ارزش خواندن دارد؟

• پیش‌گویی تاریخی: خواندن این کتاب درک عمیقی از روان‌شناسی اجتماعی و سیاسی جامعه ایران به شما می‌دهد. اینکه چگونه سیکل معیوب استبداد و شورش تکرار می‌شود.
• لذت زبانی: اگر عاشق متون کلاسیک فارسی هستید، نثر گلشیری در کتاب حدیث مرده بر دار کردن آن سوار که خواهد آمد شما را سیراب می‌کند. او کلمات را مثل جواهر تراش می‌دهد.
• کوتاه و عمیق: این کتاب را می‌توان در یک نشست خواند، اما هضم مفاهیم آن روزها طول می‌کشد. این کتابی است برای تفکر، نه فقط برای خواندن.
• نمادپردازی درخشان: تصویر «سوارِ بر دار» یکی از تکان‌دهنده‌ترین تصاویر در ادبیات معاصر ایران است که تفسیرهای متعددی را می‌طلبد.

این کتاب برای چه کسانی مناسب است؟

این اثر برای مخاطبان خاص و حرفه‌ای ادبیات نوشته شده است. دانشجویان ادبیات فارسی، پژوهشگران تاریخ و کسانی که به نثرنویسی و سبک‌شناسی علاقه دارند، مشتریان اصلی این کتاب هستند. اگر از خواندن متونی مثل «تذکره‌الاولیا» یا «تاریخ بیهقی» لذت می‌برید، این کتاب مدرن با لباس کلاسیک، شما را شگفت‌زده خواهد کرد. اما اگر به دنبال نثری ساده و امروزی هستید، شاید ارتباط برقرار کردن با زبان ثقیل این کتاب برایتان دشوار باشد.

احضار ارواح در کلمات

• بازآفرینی بی‌نقص زبان فاخر فارسی قدیم.
• تلفیق اسطوره و سیاست.
• چاپ نفیس و معتبر توسط نشر نیلوفر.
• نگاهی بدبینانه اما واقع‌گرا به سرنوشت قهرمانان.

پایانی بر اسطوره نجات‌بخشی

کتاب حدیث مرده بر دار کردن آن سوار که خواهد آمد نوشته هوشنگ گلشیری، هشداری است که از دل تاریخ به گوش می‌رسد. گلشیری به ما می‌گوید که نجات‌دهنده در گور خفته است و تکرارِ تاریخ، سرنوشتِ محتومِ کسانی است که منتظر معجزه هستند. این کتابِ کم‌حجم، یکی از سنگین‌ترین و ماندگارترین آثار ادبیات سیاسی-اجتماعی ایران است.

جملات کتاب

نشستم. و تا چشم بر آن سرهای بریده هنوز خون‌چکان نیفتد و قی بر من عارض نشود سر به زیر انداختم و شهادتین خواندم به تکرار. امیر دیری خاموش بود و از جایی صدای هق‌هقی می‌آمد. دو دستی به هم خورد. کسی آمد. می‌دانستم کیست. سبد به دست می‌آمد، و حله‌ای سرخ حمایل دوش. پاهایش را می‌دیدم. خم می‌شود، گاهی موی سری می‌گیرد و گاه از ریش بر زنخدان رسته، و به گونه بارفروشان که سیب در سبد چینند یا امرود یا انار، گنبدگونه‌ای می‌سازد از سر. امیر می‌فرماید: «سری دیگر می‌باید.»

صفحه ۳۴