کتاب فیل در تاریکی

معرفی کتاب فیل در تاریکی

در تاریخ ادبیات داستانی ایران، همیشه جای خالی یک ژانر به شدت احساس می‌شد: «رمان پلیسی»؛ اما نه آن داستان‌های کارآگاهی ساده و تقلیدی، بلکه رمانی که هم‌تراز آثار کلاسیک جهان باشد و در عین حال شناسنامه ایرانی داشته باشد. کتاب فیل در تاریکی همان حلقه‌ی مفقوده است. قاسم هاشمی‌نژاد در سال ۱۳۵۵، زمانی که ادبیات ایران در تب‌وتاب نمادگرایی و مبارزه سیاسی می‌سوخت، رمانی نوشت که خلاف جریان آب شنا می‌کرد.

این کتاب که اکنون توسط نشر هرمس بازنشر شده، یک اثر «نوآر» (Noir) تمام‌عیار است. هاشمی‌نژاد در پیشگفتار همین نسخه اعتراف می‌کند که این داستان را در فضایی نوشت که همه چیز تغییر کرده بود، اما او می‌خواست برخلاف هم‌نسلانش، به جای پناه بردن به استعاره، با خودِ واقعیت روبه‌رو شود. اگر می‌خواهید با یکی از پیشروترین و تکنیکی‌ترین رمان‌های فارسی آشنا شوید که تصویری عریان از تهرانِ قدیم ارائه می‌دهد، این معرفی را تا انتها بخوانید.

 کتاب فیل در تاریکی درباره چیست؟

داستان در تهرانِ دهه ۵۰ می‌گذرد؛ اما نه در کافه‌های روشنفکری یا کاخ‌های شمال شهر، بلکه در گاراژهای مرکز شهر، تعمیرگاه‌های روغنی و خیابان‌های خاکستری. شخصیت اصلی، «جلال»، یک گاراژدار معمولی است که ناخواسته پایش به ماجرایی خطرناک باز می‌شود. برادرش «حسین» که جوانی سرکش است، کیفی را دزدیده یا پنهان کرده که محتویات آن (احتمالاً مواد مخدر) پای آدم‌های خطرناکی را به زندگی آرام جلال باز می‌کند.

در کتاب فیل در تاریکی خبری از کارآگاه‌های باهوش مثل پوآرو یا شرلوک هلمز نیست. اینجا قهرمان داستان، یک آدم معمولی است که مجبور می‌شود برای نجات جان خود و انتقام خون برادرش، تبدیل به یک جست‌وجوگر شود. جلال در طول هشت روز پرالتهاب، با لایه‌های زیرین جرم و جنایت در تهران آشنا می‌شود. این کتاب روایتِ تقابل یک انسان تنها با سیستمی فاسد و خشن است؛ روایتی از ترس، تعلیق و البته هوشِ غریزی.

نویسنده کتاب کیست؟

قاسم هاشمی‌نژاد (۱۳۹۵-۱۳۱۹) نویسنده، منتقد ادبی، روزنامه‌نگار و عرفان‌پژوه برجسته‌ای بود که اگرچه کم نوشت، اما «گزیده» و «جریان‌ساز» نوشت. او سال‌ها در روزنامه آیندگان نقد ادبی می‌نوشت و نقدهایش معیاری برای سنجش ادبیات زمان خود بود. هاشمی‌نژاد بعدها بیشتر به تصحیح متون عرفانی و ترجمه روی آورد.

نکته مهم درباره هاشمی‌نژاد، دیدگاه متفاوت او نسبت به وظیفه نویسنده بود. همان‌طور که در پیشگفتار کتاب اشاره می‌کند، او در زمانه‌ای قلم می‌زد که نویسندگان برای فرار از سانسور یا به نام «تعهد اجتماعی»، پشتِ نمادها و تمثیل‌ها پنهان می‌شدند. اما هاشمی‌نژاد معتقد بود که وظیفه ادبیات، خلقِ قصه‌ی درست و فرمِ دقیق است، نه صدور بیانیه‌ی سیاسی در لباس داستان.

سبک نوشتار و ساختار کتاب

سبک هاشمی‌نژاد در کتاب فیل در تاریکی، رئالیسمِ محض با چاشنیِ فضاسازیِ سینمایی است.

• فرار از نمادگرایی (بر اساس پیشگفتار نویسنده): هاشمی‌نژاد در مقدمه کتاب توضیح می‌دهد که در آن سال‌ها، «سمبولیسم» وسیله‌ای شده بود برای بیان حرف‌های ممنوعه. نویسندگان حرف‌های دوپهلو می‌زدند تا هم از گزند سانسور در امان باشند و هم ژستِ مبارزه بگیرند. اما هاشمی‌نژاد در این کتاب، آگاهانه از این جریان فاصله گرفت. او نخواست «شب» را نماد استبداد و «زمستان» را نماد خفقان بگیرد؛ در داستان او، شب همان شب است و زمستان همان فصل سرد. او می‌خواست قصه‌ای بگوید که روی پای خودش بایستد، نه اینکه به عصایِ سیاست تکیه کند.
• زبان آرگو و شهری: یکی از شاهکارهای این کتاب، زبان آن است. هاشمی‌نژاد زبانِ کوچه و بازار، اصطلاحات مکانیکی‌ها و ادبیاتِ لاتیِ تهرانِ آن روزگار را با مهارتی عجیب وارد ادبیات داستانی کرد. دیالوگ‌ها آن‌قدر زنده هستند که انگار همین الان در یک گاراژ در خیابان قزوین ایستاده‌اید و به حرف‌های شخصیت‌ها گوش می‌دهید.
• ریتم تند: برخلاف رمان‌های روشنفکریِ آن زمان که پر از توصیفات کش‌دار و درونی بود، این کتاب ریتمی تند، نفس‌گیر و حادثه‌محور دارد.

چرا کتاب فیل در تاریکی ارزش خواندن دارد؟

• سند تاریخی تهران: این کتاب یکی از دقیق‌ترین تصاویر از تهرانِ دهه ۵۰ را ارائه می‌دهد. تهرانی که در آن بوی گازوئیل، صدای بوق و اضطرابِ مدرنیته حس می‌شود.
• پیشگام ژانر پلیسی: اگر می‌خواهید بدانید پدربزرگِ رمان‌های جناییِ مدرنِ ایرانی کیست، باید این کتاب را بخوانید. هاشمی‌نژاد نشان داد که می‌توان به زبان فارسی هم رمان پلیسیِ جدی نوشت.
• درس نویسندگی: برای نویسندگان جوان، مقدمه‌ی کتاب و شیوه‌ی روایت هاشمی‌نژاد، کلاسی فشرده درباره‌ی اهمیت «فرم» و پرهیز از شعارزدگی است.
• شخصیت‌پردازی خاکستری: جلال یک قدیس نیست؛ او آدمی است با تمام ترس‌ها و اشتباهات یک انسان معمولی که در شرایط غیرمعمولی قرار گرفته است.

این کتاب برای چه کسانی مناسب است؟

کتاب فیل در تاریکی برای علاقه‌مندان به ادبیات پلیسی، جنایی و نوآر یک شاهکار است. کسانی که از رمان‌های «ریموند چندلر» یا فیلم‌های «مسعود کیمیایی» (در دوران اوجش) لذت می‌برند، عاشق فضای این کتاب خواهند شد. همچنین دانشجویان ادبیات فارسی که می‌خواهند سیر تحول رمان‌نویسی در ایران را دنبال کنند، نمی‌توانند از این اثر چشم‌‌پوشی کنند. این کتاب برای کسانی که به دنبال نثری محکم، مردانه و بدونِ حاشیه هستند، انتخابی ایده‌آل است.

نقاط قوت کتاب: درخشش در تاریکی

• خلق اتمسفر (فضا) بی‌نظیر که حس ترس و تنهایی را منتقل می‌کند.
• دیالوگ‌نویسی استادانه و متناسب با طبقه اجتماعی شخصیت‌ها.
• پرهیز از ادا و اطوارهای روشنفکرانه و تمرکز بر قصه.
• شجاعت نویسنده در شکستن کلیشه‌های رایج زمان خود (عبور از ادبیات متعهدِ شعاری).

جمع‌بندی نهایی

 کتاب فیل در تاریکی اثر قاسم هاشمی‌نژاد، تنها یک داستان پلیسی نیست؛ بلکه تلاشی است برای روشن کردن چراغی در تاریک‌خانه‌ی ادبیاتِ آن دوران. هاشمی‌نژاد با نوشتن این کتاب ثابت کرد که نویسنده نیازی ندارد پشتِ استعاره‌ها پنهان شود تا حرف‌های مهم بزند؛ گاهی واقعیت، از هر کابوسی ترسناک‌تر است. این رمانِ کوتاه اما عمیق، فیلِ بزرگی بود که در تاریکیِ ادبیات ایران پنهان مانده بود و حالا با بازنشر آن، می‌توانیم عظمتش را به تماشا بنشینیم.

جملات کتاب

زن که چوب سیگار را به لب برده بود منصرف شد. با دست در نیه‌ی راه گفت:«از سر خاک برگشتم یهو دیدم ماشینم خراب شده. جوش آورده بود و یه صدا های غریب می‌کرد.» جلال به حسابدارش اشاره کرد تا نیکلا را صدا کند.

زن گفت:« یعنی خیلی طول میکشه تا درست شه؟ اصلاً باید ماشین رو عوض کنم. سه ساله زیر پامه. میشه گفت این اولین دفعه‌ست همچه بلایی سرم میاره. ولی، خب، دلم نمی‌آد بفروشمش. هدیه اونه.» و به چوب سیگار پک زد.

جلال فکر کرد شاید منظظور زن شوهرش بود.