کتاب دخمه های واتیکان

معرفی کتاب دخمه های واتیکان

آیا ممکن است کسی جنایتی را مرتکب شود، نه برای پول، نه برای انتقام و نه حتی از روی جنون، بلکه فقط برای اینکه ثابت کند «آزاد» است؟ کتاب دخمه های واتیکان یکی از بحث‌برانگیزترین و درخشان‌ترین آثار ادبیات قرن بیستم فرانسه است که دقیقاً همین سوال ترسناک را مطرح می‌کند.

آندره ژید، نویسنده برنده جایزه نوبل، در این کتاب با طنزی گزنده و داستانی پرکشش، مذهب، اخلاق و قانون را به بازی می‌گیرد. این کتاب که توسط نشر فرهنگ جاوید و با ترجمه استادانه زنده‌یاد سیروس ذکاء منتشر شده، یک رمان معمولی نیست؛ بلکه یک «هجویه» (Sotie) تمام‌عیار است. اگر می‌خواهید با یکی از ریشه‌های اصلی ادبیات اگزیستانسیالیستی و مفهوم «آزادی مطلق» آشنا شوید، این معرفی را از دست ندهید.

کتاب دخمه های واتیکان درباره چیست؟

داستان در سال ۱۸۹۰ می‌گذرد و حول محور یک شایعه و کلاهبرداری بزرگ می‌چرخد. گروهی از کلاهبرداران حرفه‌ای به رهبری فردی به نام «پروتس»، شایعه‌ای را در میان مومنان ساده‌لوح پخش می‌کنند: اینکه پاپ لئون سیزدهم دزدیده شده و در سیاه‌چال‌ها و دخمه های واتیکان زندانی است و کسی که اکنون بر تخت نشسته، یک پاپِ تقلبی است! آن‌ها با این ترفند، از مومنان پول جمع می‌کنند تا مثلاً پاپ واقعی را نجات دهند.

در این میان، شخصیت‌های متعددی وارد ماجرا می‌شوند: «آمده فلوریسوار» که یک کاتولیک ساده‌دل و مضحک است و برای نجات پاپ راهی رم می‌شود، و در مقابل او، «لافکادیو» قرار دارد. لافکادیو جوانی جذاب، باهوش اما بی‌قیدوبند است که به هیچ اصل اخلاقی پایبند نیست. او به دنبال انجام کاری است که ژید آن را «عمل بی‌دلیل» (Acte gratuit) می‌نامد. اوج داستان زمانی است که لافکادیو در قطار با فردی روبه‌رو می‌شود و تصمیم می‌گیرد بدون هیچ خصومت یا انگیزه قبلی، جنایتی را مرتکب شود تا مرزهای آزادی خود را بسنجد. این کتاب تلفیقی از داستان پلیسی، طنز اجتماعی و فلسفه است.

نویسنده کتاب کیست؟

آندره ژید (André Gide)، نویسنده بزرگ فرانسوی و برنده جایزه نوبل ادبیات سال ۱۹۴۷ است. او در تمام عمرش با نوشته‌هایش علیه ریاکاری مذهبی و قیدوبندهای خشک اجتماعی شورش کرد. ژید تأثیر عمیقی بر نویسندگان بزرگی مثل آلبر کامو و ژان پل سارتر گذاشت.

مفهوم «عمل بی‌دلیل» که در کتاب دخمه های واتیکان مطرح می‌شود، بعدها به یکی از ستون‌های فلسفه اگزیستانسیالیسم تبدیل شد (شباهت رفتار لافکادیو با مورسو در کتاب بیگانه کامو انکارناپذیر است). ژید در این کتاب نشان می‌دهد که چگونه می‌توان در قالب یک داستان سرگرم‌کننده، عمیق‌ترین چالش‌های اخلاقی بشر را مطرح کرد.

سبک نوشتار و ساختار کتاب

• آندره ژید اصرار داشت که این کتاب را «رمان» ننامد، بلکه به آن «سوتی» (Sotie) می‌گفت. سوتی نوعی نمایش طنزآمیز و هجوآلود در قرون وسطی بود که در آن دیوانگان و دلقک‌ها حقایق را می‌گفتند.
• لحن: لحن کتاب پر از شیطنت، شوخ‌طبعی و کنایه است. ژید شخصیت‌هایش را کاریکاتورگونه ترسیم می‌کند تا حماقت‌های بشری را برجسته کند.
• ریتم: داستان ریتم تندی دارد. ماجراها مثل یک فیلم کمدی-جنایی پشت سر هم اتفاق می‌افتند و خواننده فرصت خسته شدن پیدا نمی‌کند.
• شخصیت‌پردازی لافکادیو: لافکادیو یکی از جذاب‌ترین «ضدقهرمان»های تاریخ ادبیات است. او نماد انسانی است که می‌خواهد از تمام زنجیرهای علت و معلولی رها شود.
• ترجمه: ترجمه سیروس ذکاء بر روی این اثر، یک اتفاق درخشان است. ذکاء که خود از پیشکسوتان ترجمه و مسلط به ظرافت‌های زبان فرانسه بود، توانسته لحن رندانه و چندپهلوی ژید را به فارسی منتقل کند. استفاده از واژگان دقیق و نثری که بوی ترجمه نمی‌دهد، خواندن این کتاب را لذت‌بخش کرده است.

چرا این کتاب ارزش خواندن دارد؟

• فلسفه در لباس طنز: کمتر کتابی را می‌توان یافت که هم شما را بلندبلند بخنداند و هم درباره مفهوم «جنایت و آزادی» به فکر فرو ببرد.
• شناخت ریشه‌های مدرنیسم: اگر آثار کامو، سارتر یا داستایفسکی را دوست دارید، باید این کتاب را بخوانید تا ببینید ایده «انسانِ رها» از کجا نشأت گرفته است.
• نقد تعصب: کتاب با ظرافت نشان می‌دهد که چگونه ساده‌لوحی و تعصب کورکورانه می‌تواند انسان‌ها را به ابزاری در دست شیادان تبدیل کند.
• ترجمه معتبر: با توجه به فوت مرحوم ذکاء، این ترجمه به عنوان یک میراث ادبی ارزشمند از نشر فرهنگ جاوید محسوب می‌شود.

این کتاب برای چه کسانی مناسب است؟

کتاب دخمه های واتیکان برای علاقه‌مندان به ادبیات فرانسه، رمان‌های فلسفی و طنز سیاه یک شاهکار است. کسانی که از خواندن ماجراهای پلیسیِ معماگونه لذت می‌برند اما دوست دارند کتابی با عمق بیشتر بخوانند، این اثر را خواهند پسندید. همچنین دانشجویان فلسفه و ادبیات نمایشی، نکات بسیاری در ساختار «سوتی» و مفهوم «عمل بی‌دلیل» پیدا خواهند کرد.

هنرِ پوچی و رندی

• طرح داستانی خلاقانه و غیرقابل پیش‌بینی.
• خلق شخصیت ماندگار لافکادیو.
• نثر فاخر و در عین حال شوخ‌طبعانه.
• چاپ پاکیزه و خوش‌خوان در مجموعه ادبیات فرهنگ جاوید.

جمع‌بندی نهایی: بازی خطرناک با آزادی

کتاب دخمه های واتیکان نوشته آندره ژید، کتابی است که با ذهن شما بازی می‌کند. ژید در این کتاب به ما می‌گوید که مرز میان یک قدیس و یک جنایتکار، گاهی فقط یک تصمیمِ آنی و بی‌دلیل است. این کتاب را بخوانید تا ببینید وقتی «ایمان» با «حماقت» و «آزادی» با «جنایت» ترکیب می‌شود، چه معجون عجیب و خواندنی‌ای پدید می‌آید.

جملات کتاب دخمه های واتیکان

فلوریسوار دست ژولیوس را گرفت و با صدای پرهیجانی گفت:

- تب! درست گفتید. من تب دارم، تبی که هرگز قطع نخواهد شد و نمی‌خواهم که قطع شود. آری، اعتراف می‌کنم تبی که امیدوار بودم شما نیز پس از اطلاع از آنچه واگویه کردم، دچارش شوید؛ اعتراف می‌کنم تبی که امیدوار بودم آن را به شما منتقل کنم تا با هم بسوزیم، برادر!... اما نه، می‌بینم که این راه تاریک را باید تنها طی کنم و حتی آنچه به من گفتید، مرا وادار به آن می‌کند... پس ژولیوس حقیقت دارد؟ «او» را نمی‌توان دید؟ او را نمی‌شود دید؟

ژولیوس بازوی خود را از چنگ فلوریسوار که به هیجان و شور درآمده بود رها ساخت و به نوبه خود بازویش را فشرد و گفت:

- دوست عزیز، می‌خواهم چیزی را نزد شما اعتراف کنم که تا این لحظه جسارت نداشتم به شما بگویم: وقتی که خود را در حضور پدر مقدس دیدم... حواسم پاک جای دیگری بود!

صفحه ۲۳۹