کتاب تت ها

معرفی کتاب تت ها

چقدر حاضرید برای امنیت عزیزانتان تحقیر شوید؟ تا کجا می‌توانید در برابر جنونِ صاحب‌قدرت سکوت کنید و لبخند بزنید؟ کتاب تت ها پاسخ وحشتناک و در عین حال خنده‌داری به این پرسش‌ها می‌دهد. این کتاب یکی از درخشان‌ترین نمونه‌های ادبیات اروپای شرقی است که مفهوم «گروتسک» (ترکیب ترس و خنده) را به اوج رسانده است.

ایشتوان ارکنی در این رمان کوتاه، جنگ جهانی دوم را نه در خط مقدم، بلکه در خانه یک خانواده روستایی ساده به تصویر می‌کشد. جایی که صدای خمپاره نمی‌آید، اما صدای برشِ کارتن‌های مقوایی، روح انسان را خراش می‌دهد.

کتاب تت ها درباره چیست؟

داستان در یک روستای کوهستانی و آرام در مجارستان، در بحبوحه جنگ جهانی دوم می‌گذرد. خانواده «تُت» (شامل لایوش تت، همسرش ماریسکا و دخترشان آگیکا) زندگی محترمانه و آرامی دارند. پسر آن‌ها در جبهه جنگ روسیه خدمت می‌کند. تنها امید آن‌ها این است که پسرشان زنده بماند.

ماجرا از جایی شروع می‌شود که پسرشان نامه‌ای می‌فرستد و خبر می‌دهد که فرمانده‌اش (که در کتاب فقط با عنوان «سرگرد» شناخته می‌شود) اعصابش در جنگ خرد شده و برای مرخصی و استراحت به روستای آن‌ها می‌آید. پسر از خانواده‌اش می‌خواهد که تا می‌توانند از سرگرد پذیرایی کنند تا شاید او در عوض، پسرشان را به بخش دفتری منتقل کند و جانش را نجات دهد.

وقتی سرگرد وارد می‌شود، خانواده تت با یک دیوانه‌ی تمام‌عیار روبه‌رو می‌شوند. سرگرد وسواس‌های عجیبی دارد؛ او از سایه‌ها می‌ترسد، شب‌ها بیدار است و روزها می‌خوابد و اصرار دارد تمام اعضای خانواده هم با ریتم او زندگی کنند. اما اوج فاجعه زمانی است که سرگرد یک سرگرمی جدید پیدا می‌کند: «جعبه‌سازی». او خانواده تت را مجبور می‌کند که شبانه‌روز بیدار بمانند و کارتن مقوایی تا کنند. کتاب تت ها روایتِ مسخ شدن تدریجی یک خانواده محترم است که برای نجات جان فرزندشان، به بردگانِ بی‌چون‌وچرایِ توهمات یک دیوانه تبدیل می‌شوند.

نویسنده کتاب کیست؟

ایشتوان ارکنی (István Örkény)، نمایشنامه‌نویس و نویسنده برجسته مجارستانی، استاد مسلمِ طنز سیاه است. زندگی خودِ ارکنی دست‌کمی از داستان‌هایش نداشت؛ او در جنگ جهانی دوم به اردوگاه‌های کار اجباری فرستاده شد و طعم تلخ جنگ و اسارت را چشید. همین تجربیات باعث شد تا نگاه او به جهان، نگاهی تلخ اما آمیخته با شوخی باشد.

ارکنی معتقد بود که در قرن بیستم، تراژدی دیگر جوابگو نیست و تنها راه بیانِ وضعیت بشر، «گروتسک» است. او با نوشتن کتاب تت ها (که هم به صورت رمان و هم نمایشنامه بسیار مشهور است) توانست نام خود را در ادبیات جهان جاودانه کند. او نشان داد که چگونه دیکتاتوری می‌تواند نه فقط در سیاست، بلکه در خصوصی‌ترین زوایای خانه نفوذ کند.

سبک نوشتار و ساختار کتاب

کتاب تت ها یک اثر کلاسیک در سبک «گروتسک» است. گروتسک یعنی فضایی که در آن شما نمی‌دانید باید بترسید یا بخندید. موقعیت‌ها آن‌قدر مضحک هستند که خنده‌دارند، اما در عمقِ آن‌ها چنان فاجعه‌ای نهفته است که ترسناک به نظر می‌رسند.

• لحن: لحن راوی ساده، روان و گاهی بازیگوش است. ارکنی با خونسردی تمام، صحنه‌هایی را توصیف می‌کند که در آن‌ها کرامت انسانی لایوش تت (پدر خانواده) ذره‌ذره خرد می‌شود.

نمادپردازی:

• سرگرد: نماد قدرت مطلقه و غیرمنطقی است. او نماینده‌ی تمام سیستم‌های تمامیت‌خواهی است که منطق خاص خودشان را دارند و انتظار دارند همه خود را با آن منطق بیمارگونه تطبیق دهند.
• جعبه‌سازی: عملِ جعبه ساختن در این کتاب، نمادی از «کار بیهوده» و «اطاعت محض» است. خانواده تت جعبه‌هایی را می‌سازند که هیچ ارزشی ندارد، فقط برای اینکه سرگرد را راضی نگه دارند.

شخصیت‌پردازی:

• لایوش تت: او که رئیس آتش‌نشانی و فردی محترم است، نماد جامعه‌ای است که در ابتدا سعی می‌کند با منطق و صبر با ظلم کنار بیاید، اما کم‌کم در برابر فشار روانی می‌شکند. تغییر تدریجی او از یک مرد مقتدر به یک موجود مطیع و در نهایت طغیان ناگهانی‌اش، شاهکار شخصیت‌پردازی ارکنی است.

چرا این کتاب ارزش خواندن دارد؟

• تصویر میکروسکوپی از استبداد: اگر می‌خواهید بدانید دیکتاتورها چگونه توده‌ها را کنترل می‌کنند، نیازی نیست کتاب‌های قطور سیاسی بخوانید؛ رابطه خانواده تت و سرگرد، بهترین مدل کوچک‌سازی شده از جامعه استبدادی است.
• طنز گزنده: دیالوگ‌های بین آگیکا (که شیفته‌ی جایگاه نظامی سرگرد است) و سرگرد، و تلاش‌های مذبوحانه پدر برای پنهان کردن خمیازه‌هایش، لحظاتی را خلق می‌کند که بی‌اختیار می‌خندید.
• پایان‌بندی شوکه‌کننده: پایانِ کتاب تت ها یکی از معروف‌ترین و رضایت‌بخش‌ترین پایان‌بندی‌های تاریخ ادبیات مجارستان است. لحظه‌ای که صبر لبریز می‌شود و جنون با جنون پاسخ داده می‌شود.

این کتاب برای چه کسانی مناسب است؟

این کتاب برای کسانی که به ادبیات ضدجنگ با رویکرد متفاوت علاقه دارند، عالی است. اگر از خواندن کتاب‌هایی مثل «قلعه حیوانات» یا آثار «میلان کوندرا» و «بهومیل هرابال» لذت می‌برید، کتاب تت ها دقیقاً در همان اتمسفر تنفس می‌کند. این رمان برای کسانی که دوست دارند تحلیل‌های عمیق روان‌شناختی و جامعه‌شناختی را در قالب یک داستان جذاب و پرکشش بخوانند، پیشنهادی هوشمندانه است.

جمع‌بندی

کتاب تت ها نوشته ایشتوان ارکنی هشداری است درباره‌ی اینکه «امید واهی» و «ترس» چگونه می‌توانند انسان را به موجودی مضحک تبدیل کنند. این کتاب را بخوانید تا ببینید وقتی «عقل سلیم» در برابر «قدرت دیوانه» تسلیم می‌شود، چه فاجعه‌ای رخ می‌دهد. جعبه‌هایی که خانواده تت می‌سازند، شاید امروز شکل دیگری داشته باشند، اما ماهیتشان همان است: اطاعت از پوچی. این رمان کوتاه نشر چشمه، تلنگری است که شاید تا مدت‌ها ذهن شما را رها نکند.