کتاب اقتصاد خیر و شر

معرفی کتاب اقتصاد خیر و شر

اقتصاد چیست؟ معنای آن چیست؟ این دین تازه از کجا می‌آید؟ چرا ما انسان‌های مدرن، این‌قدر به «رشدِ همیشگی»، «رشدِ رشد» و «رشدِ در حال رشد» وابسته‌ایم؟

این‌ها سوالاتی نیست که معمولاً در کلاس‌های خشکِ دانشکده‌های اقتصاد بشنوید. آنجا صحبت از نمودار، تورم و نرخ بهره است. اما کتاب اقتصاد خیر و شر آمده است تا دقیقاً همین سوالات ممنوعه را بپرسد.

توماش زدلاچک، اقتصاددانِ فیلسوف‌مآبِ اهل چک، در این اثرِ جریان‌ساز که توسط «فرهنگ نشر نو» و با ترجمه احد علیقلیان منتشر شده، دست به کاری خطرناک زده است: او اقتصاد را از انحصارِ ریاضی‌دانان درآورده و آن را به ریشه‌های اصلی‌اش، یعنی اسطوره، دین و اخلاق بازگردانده است. اگر فکر می‌کنید اقتصاد فقط علمِ اعداد است، این کتاب تمامِ پیش‌فرض‌های شما را در هم می‌شکند.

کتاب اقتصاد خیر و شر درباره چیست؟

همان‌طور که در پشت جلد کتاب آمده، توماش زدلاچک در کتاب اقتصاد خیر و شر تجدید نظری اساسی در علم اقتصاد می‌کند. او اقتصاد را نه فقط پژوهشی ریاضی، بلکه پدیده‌ای فرهنگی و محصول تمدن می‌داند.

کتاب سفری است شگفت‌انگیز در تاریخ اندیشه بشری؛ از افسانه‌ی گیلگمش و متون مقدس گرفته تا فلسفه‌ی یونان و ریاضیاتِ مدرن. زدلاچک معتقد است که اقتصاد کار خود را از فلسفه آغاز کرد و با تاریخ و افسانه و دین و اخلاق در هم تنیده است. او استدلال می‌کند که حتی پیچیده‌ترین الگوهای ریاضیِ امروزی هم در واقع نوعی «داستان و حکایت» هستند؛ کوششی برای فهم عقلانی جهان پیرامونمان.

موضوعات کلیدی کتاب عبارتند از:

• نقدِ رشد: چرا فکر می‌کنیم پیشرفت یعنی مصرفِ بیشتر؟ اندیشه پیشرفت از کجا آمده و ما را به کجا می‌کشاند؟
• اخلاق در بازار: آیا بازار می‌تواند «خیر» و «شر» را تشخیص دهد؟
• اقتصاد به مثابه دین: چرا این‌همه جدل‌های اقتصادی با وسواس و تعصب همراه است؟ گویی اقتصاد جایگزین مذهب شده است.
• زدلاچک نشان می‌دهد که علم اقتصاد هم توصیف جهان اجتماعی است و هم تلاش می‌کند معیارهای بهنجاری را تبیین و وضعیت آرمانی را مشخص کند؛ کاری که پیش‌تر بر عهده‌ی پیامبران و فلاسفه بود.

نویسنده و مترجم کتاب کیستند؟

توماش زدلاچک (Tomáš Sedláček) یک اقتصاددان معمولی نیست. او که مشاور سابق رئیس‌جمهور واتسلاو هاول بوده، به عنوان یکی از متفکرانِ پیشرو و جوانِ اروپا شناخته می‌شود. شهرت او به خاطرِ نگاهِ بین‌رشته‌ای و جسورانه‌اش است. او اقتصاد را با ادبیات، سینما و روان‌شناسی ترکیب می‌کند تا تصویری انسانی‌تر از این علم ارائه دهد.

احد علیقلیان مترجم متون علوم انسانی در ایران است. ترجمه‌ی کتابی مثل  کتاب اقتصاد خیر و شر که پر از ارجاعاتِ ادبی، فلسفی و تاریخی است، کاری دشوار است که علیقلیان به بهترین شکل از پسِ آن برآمده است. نثر او روان، دقیق و وفادار به لحنِ جستارگونه‌ی نویسنده است. حضور نام علیقلیان روی جلد، تضمین‌کننده کیفیت متن فارسی است.

سبک نوشتار و ساختار کتاب

این کتاب یک متنِ دانشگاهیِ خشک نیست؛ بلکه روایتی جذاب و پرکشش است.

• ساختار تاریخی: کتاب از دوران باستان (سومر و یهودیت) شروع می‌شود، به مسیحیت و دوران مدرن (دکارت و آدام اسمیت) می‌رسد و در نهایت با تحلیلِ بحران‌های مالیِ اخیر پایان می‌یابد.
• لحن: لحن زدلاچک، پرسشگر و چالش‌برانگیز است. او مدام خواننده را دعوت می‌کند تا بدیهیات را زیر سوال ببرد.
• رویکرد روایی: نویسنده به جای فرمول‌های پیچیده، از داستان‌ها استفاده می‌کند. او گیلگمش را اولین کسی می‌داند که با معضلِ «محدودیت‌های انسانی» روبه‌رو شد و آن را به اقتصادِ مدرن پیوند می‌زند.

چرا کتاب اقتصاد خیر و شر ارزش خواندن دارد؟

• شکستنِ بتِ ریاضیات: این کتاب با برتر دانستنِ حکمتِ فیلسوفان و شاعران نسبت به الگوهای خشکِ ریاضی، تصورات قالبی را در هم می‌شکند.
• تغییرِ نگاه به ارزش: زدلاچک نویدِ تغییرِ شیوه‌ی محاسبه‌ی ارزش اقتصادی را می‌دهد. اینکه «خیر» بودنِ یک عمل اقتصادی، مهم‌تر از «سودآور» بودنِ آن است.
• پاسخ به بحران معنا: در دنیایی که مصرف‌گرایی بیداد می‌کند، این کتاب به ما یادآوری می‌کند که امکانات و محدودیت‌ها و مرزهای اقتصاد کجاست و چرا نباید روحمان را به اعداد بفروشیم.
• جامعیت: این کتاب فقط برای اقتصاددانان نیست؛ برای هر کسی است که می‌خواهد بداند جهانِ مدرن چگونه کار می‌کند.

این کتاب برای چه کسانی مناسب است؟

کتاب اقتصاد خیر و شر برای دانشجویان اقتصاد، فلسفه، جامعه‌شناسی و علوم سیاسی یک منبعِ الهام‌بخش است. اگر از کتاب‌هایی مثل «انسان خردمند» (هراری) یا آثار «مایکل سندل» (درباره اخلاق و بازار) لذت می‌برید، این کتاب دقیقاً در همان راستاست. این اثر برای کسانی که از نگاهِ مکانیکی و سرد به اقتصاد خسته شده‌اند و به دنبالِ روحی در ماشینِ بازار می‌گردند، نوشته شده است.

جملات کتاب اقتصاد خیر و شر

«اقتصاد چیست؟ معنای آن چیست؟ این دین تازه از کجا می‌آید؟ امکانات و محدودیت‌ها و مرزهایش کدام است؟ چرا این‌قدر به رشد همیشگی، رشدِ رشد و رشدِ رشدِ در حال رشد وابسته‌ایم؟ اندیشه پیشرفت از کجا آمده است و ما را به کجا می‌کشاند؟ چرا این‌همه جدل‌های اقتصادی با وسواس و تعصب همراه است؟»

جمع‌بندی نهایی

 کتاب اقتصاد خیر و شر اثر توماش زدلاچک، دعوتی است به بازگشت به انسانیت. زدلاچک به ما هشدار می‌دهد که اقتصاد باید «خادم» انسان باشد، نه «ارباب» او. این کتاب به ما می‌آموزد که پشتِ هر قیمت و هر معامله، یک داستانِ اخلاقی نهفته است. اگر می‌خواهید بدانید چرا حرص و طمعِ وال‌استریت ریشه در فراموشیِ افسانه‌های کهن دارد، این شاهکارِ نشر نو را از دست ندهید.