چهارشنبه ۱ بهمن ۱۴۰۴
عباس مخبر در ۱۹ تیر ۱۳۳۲ در سیوند متولد شد. پس از طی دورههای مختلف تحصیلی — از دانشکده نفت تا فیزیک — در نهایت در رشته جامعهشناسی کارشناسی و کارشناسی ارشد گرفت و سپس مدرک زبانشناسی از دانشگاه تهران دریافت کرد؛ موضوه پایاننامهاش «کندوکاوی در برنامهریزی زبان فارسی نوشتاری» بود. البته که فعالیت عباس مخبر از دههها پیش به عنوان مترجم، پژوهشگر و مدرس در حوزهی اسطورهشناسی، فرهنگ، تاریخ و نقد ادبی آغاز شده بود. وی در نوشتهها و مصاحبههایش بر این باور تأکید دارد که اسطوره صرفاً باقیماندهای از گذشته نیست، بلکه «زبان نخستین انسان» برای فهم جهان، معنا، دین، هنر و روانِ جمعی است — و بنابراین مطالعهی اسطوره برای درک معنای زندگی امروز نیز ضروری است.
آثار تألیفی عباس مخبر
- کتاب مبانی اسطورهشناسی
اثری بنیادین که به معرفی مفاهیم اساسی در اسطورهشناسی میپردازد؛ شامل «خاستگاه اسطوره»، «تمایز اسطوره با افسانه یا قصه»، «رویکردهای نظری مهم» (روانشناختی، ساختارگرا و غیره)، و بررسی رابطهی اسطوره با دین، علم، هنر و جامعه. این کتاب مخصوص کسانی است که میخواهند از پایه اسطورهشناسی را بیاموزند.
- کتاب اساطیر خاورمیانه
پژوهشی گسترده دربارهی اساطیر اقوام و تمدنهای خاورمیانه: سومری، بینالنهرینی، سومر، ایلام، بینالنهرین و تمدنهای مجاور. کتاب شامل روایتها، تحلیل اسطورهها، نمادها و بررسی تغییرات فرهنگی ـ تاریخی آنهاست.
- کتاب اساطیر هند
مطالعهای دربارهی اسطورهها، خدایان، قهرمانان و روایتهای باستانی شبهقاره هند؛ بررسی چگونگی شکلگیری اسطوره در آن منطقه و ارتباط آن با فرهنگ، طبیعت و جامعه. این اثر به علاقهمندان تاریخ، فرهنگ و اسطورهی هند دیدی مبانی میدهد.
- کتاب قهرمان در تاریخ و اسطوره
تحقیقی دربارهی مفهوم «قهرمان» در اسطوره و تاریخ: اینکه قهرمان کیست، چرا در اسطوره حضور دارد، و چگونه روایت قهرمانانه بر تاریخ و هویت جمعی تأثیر میگذارد. این کتاب پلی است میان اسطوره و تاریخ، و تحلیل نقش قهرمانان — هم اساطیری و هم تاریخی — در شکلدهی فرهنگ و جامعه.
آثار تألیفی دیگری نیز از مخبر وجود دارند (مانند اساطیر یونان، اساطیر ایران و ... اما این چهار عنوان از شاخصترین و شناختهشدهترین آثار او به شمار میروند و رویکرد کتابهای ذکرنشده در این مقال کموبیش مشابه کتابهای مذکور بودهاند.
آثار ترجمه و گردآوری (ویرایششده) توسط عباس مخبر
مخبر علاوه بر تألیف، در ترجمه و گردآوری آثار مرتبط با اسطورهشناسی و فرهنگ نیز فعالیتی گسترده داشته است. در ادامه از تعدادی از مهمترین ترجمهها / گردآوریهای او نام میبریم:
- کتاب اسطورههای بینالنهرینی
(اثر هنریتا مککال)
ترجمه مجموعه اسطورههای بینالنهرین: شامل روایت خدایان، قهرمانان، خلق جهان و افسانههای کهن بینالنهرین. این کتاب منبع خوبی برای کسانی است که به ریشههای اسطوره در تمدن میانرودان علاقه دارند.
- کتاب اسطورههای موازی
(اثر ج. ف. برلین)
گردآوری و مقایسه اسطورههای بزرگ جهان: یونان، مصر، هند، اسکاندیناوی، بومیان آمریکا، آفریقا و غیره — با تمرکز بر مضامین مشترک بین فرهنگها؛ مناسب برای مطالعه تطبیقی اسطوره و شناخت ساختارهای مشترک در اساطیر بشری.
- کتاباسطورههای اسکاندیناوی
(اثر ر.ی. پیج)
گردآوری اسطورههای شمال اروپا ـ اسکاندیناوی قبل از مسیحیت: داستان خدایان، پهلوانان، غولان و مفاهیم اساطیری مردمان اسکاندیناوی؛ اثری جذاب برای کسانی که دنبال اسطورههای غیرخاورمیانهای هستند.
- کتاب اسطورههای مصری
(اثر جرج هارت)
ترجمه روایتها و اسطورههای مصر باستان: خدایان، الههها، مذهب و باورهای مصر باستان — برای علاقهمندان به تاریخ و فرهنگ سرزمین نیل.
- کتاب قدرت اسطوره
(اثر جوزف کمبل)
ترجمه اثر کلاسیک و مؤثر در اسطورهشناسی مدرن: کتابی که نشان میدهد چگونه اسطورهها — با وجود تغییر زمان و فرهنگ — هنوز «زبان مشترک» بشر برای تجربههای بزرگ مثل تولد، مرگ، عشق، جنگ، جستجوی معنا هستند. این ترجمه کمک بزرگی برای آشنایی فارسیزبانان با نظریهی اسطوره مدرن کرده.
- کتاب الههها: اسرار الوهیت زنانه
(اثر جوزف کمبل)
این ترجمه مجموعهای است از تحلیلهای جوزف کمبل دربارهی نمادها، عملکردها و تحولِ نقشِ الوهیتهای زنانه در اساطیر گوناگون (یونان، هند، مصر و غیره). کتاب با تمرکز بر الگوهای آرکیتایپی و نقشِ «الهه» در شکلدهیِ تصورات اجتماعی درباره جنسیت، باروری، مرگ و قدرت، خواننده را با منظر تحلیل اسطورهایِ جنسیتی آشنا میسازد. ترجمهی مخبر اهمیتِ قابلتوجهی دارد چون مفاهیمِ مطالعات جنسیت-اسطوره و خوانشهای یونگی/کمبلی از «الهه» را در دسترس مخاطب فارسیزبان قرار میدهد و مسیر پژوهشیِ جدیدی در حوزهی اسطورهپژوهی جنسیتی در ایران میگشاید.
و علاوه بر اینها، مخبر آثار مختلف دیگری نیز ترجمه یا گردآوری کرده است — از اسطورههای یونان، روسی، چینی، آمریکایی تا متون نظری دربارهی فرهنگ، ادبیات و روانشناسی — که بهطور کلی به ترویج دانش اسطورهشناسی و فرهنگ تطبیقی در ایران کمک کردهاند.
چرا آثار عباس مخبر مهماند؟
برخلاف دیدگاههایی که اسطوره را فقط پدیدهای تاریخی یا باستانی میدانند، مخبر اسطوره را زبانی زنده میبیند؛ زبانی که هنوز در فرهنگ، هنر، روان و زندگی روزمره انسان تأثیر دارد. پس آثارش نه گذرا، بلکه بنیادیناند؛ برای کسانی که میخواهند «ریشهها»، «معناها» و «نقش اسطوره در هویت فرهنگی- انسانی» را بفهمند.
کار او در ترجمه آثار کلاسیک و جمعآوری اسطورههای اقوام مختلف، عرصهی اسطورهشناسی جهانی را به زبان فارسی وارد کرده — هم برای پژوهشگران، هم برای عموم علاقهمندان و ترکیب دید علمی (زبانشناسی، جامعهشناسی، انسانشناسی) با ذوق ادبی و فرهنگی در آثارش باعث شده نتایجش هم دقیق باشد، هم قابل فهم برای مخاطب عام.
اهمیت و ضرورت اسطورهپژوهی در مطالعات معاصر
اسطوره در نگاه امروزین، دیگر یک «روایت کهن و غیرکاربردی» تلقی نمیشود. پژوهشهای قرن بیستم ـ از میرچا الیاده و لِویـاستروس تا جوزف کمبل ـ نشان دادند که اسطوره نهتنها بخشی از گذشته، بلکه ساختار ذهنی و فرهنگی انسان معاصر است.
چند دلیل بنیادین برای ضرورت اسطورهپژوهی وجود دارد:
- اسطوره بهعنوان ساختارِ معنا
اسطورهها «معنا» تولید میکنند. آنها پاسخهایی هستند که انسانها در برابر مسائل بنیادی خود ساختهاند: زندگی، مرگ، خیر و شر، نظم جهان، نقش انسان، رنج، تنهایی، زیبایی، خشونت، سرنوشت.
در علوم انسانی امروز، اسطوره نه یک افسانه بلکه «الگوی تفکر» محسوب میشود.
- اسطوره و روانشناسی
از یونگ تا رواندرمانی معاصر، اسطورهها مدلهایی برای فهم ناخودآگاه جمعی، آرکیتایپها و سازوکارهای ذهنیاند؛ بهویژه در مطالعات هویت فردی و جمعی.
- اسطورهشناسی و ادبیات
هیچ تحلیل ادبی جدّی بدون شناخت اسطوره کامل نیست. اسطورهها «موتیوها»، «الگوهای روایی» و «نمادها» را میسازند؛ از شاهنامه تا مدرنیسم و پستمدرنیسم، حضور آنها استمرار دارد و درک ماهیت آنها رابطهای مستقیم با اصالت درک ما از متن دارد.
- اسطوره و علوم اجتماعی
جامعهشناسی، انسانشناسی و فرهنگپژوهی اسطوره را ابزار تحلیل نظامهای قدرت، مناسک، آیینها و هویت فرهنگی میدانند. در جامعه ایران ـ با ساختار آیینی، حافظه تاریخی و نمادپردازی قوی ـ اسطوره پژوهی یک ضرورت تحلیلی است، نه صرفاً علاقهای ادیبانه.
جایگاه عباس مخبر در گسترش اسطورهپژوهی در ایران
عباس مخبر در اسطورهپژوهی ایران نقشی بنیادی، پایدار و نظاممند داشته است؛ نقشی که میتوان آن را در سه محور توضیح داد:
- تثبیت «زبان مشترک» اسطورهپژوهی
- گسترش نگاه تطبیقی از طریق ترجمههای بنیادین
- پیوند اسطوره با فرهنگ معاصر ایران
پیش از دهههای ۶۰ و ۷۰، ادبیات اسطورهشناسی در ایران پراکنده و بیشتر محدود به ترجمههای جزئی بود. مخبر با تألیف آثاری مثل «مبانی اسطورهشناسی» و «قهرمان در تاریخ و اسطوره» یک چارچوب مفهومی استاندارد وارد فارسی کرد؛ چارچوبی که دانشجویان ادبیات، مردمشناسی، جامعهشناسی و دینپژوهی بتوانند از آن استفاده کنند. او واژگان، مفاهیم و دستهبندیها را «یکدست» کرد و باعث شد زبان علمیِ اسطورهشناسی در ایران شکل بگیرد. مخبر مجموعهای از مهمترین کتابهای مرجع جهان را ترجمه کرد: اسطورههای مصری، اسکاندیناوی، بینالنهرینی، موازی، و مهمتر از همه «قدرت اسطوره» جوزف کمبل. این کار چند پیامد مهم داشت: ورود منابع کلاسیک و دانشگاهی به فارسی، آشنا کردن پژوهشگران با اسطورهشناسی تطبیقی، گسترش رویکردهای انسانشناختی، ساختارگرایانه و یونگی در ایران و تأثیر مستقیم بر شیوه تحلیل متون ادبی. چنانکه در واقع، بخش مهمی از منابعی که امروز در پایاننامهها، کلاسها و نقدهای ادبی استفاده میشود، از مسیر ترجمههای او وارد فضای آکادمیک شده است و جامعهی پژوهشی بسیاری از اصطلاحات، تفاسیر و قالبهای فکری را وامدار اوست.
مخبر در نوشتهها و گفتوگوهایش تأکید میکند که اسطوره فقط مربوط به گذشته نیست؛ بلکه زبانی است که جامعه امروز نیز با آن فکر میکند. او نشان داده چگونه الگوهای قهرمانی با سیاست، تاریخ و جامعه ایران پیوند دارند؛ چگونه روایتهای اسطورهای در ادبیات مدرن ایرانی (هدایت، دولت آبادی، گلشیری…) تداوم مییابند و چرا اسطوره برای فهم حافظهی جمعی، دین، زبان و ادبیات امروز حیاتی است. این رویکرد باعث شد اسطورهشناسی در ایران از یک «موضوع زیباشناختی» به یک «روش تحلیل فرهنگی ـ اجتماعی» تبدیل شود.
اگر امروز اسطورهشناسی در ایران یک شاخه جدی و دانشگاهی است؛ اگر دانشجویان ادبیات، جامعهشناسی و دینپژوهی از واژگان مشترک استفاده میکنند؛ اگر منابع معتبر جهانی به فارسی ترجمه شدهاند؛ و اگر تحلیلهای اسطورهای در نقد ادبی و مطالعات فرهنگی جا افتادهاند— بخش بزرگی از این مسیر به دلیل کار عباس مخبر است. او یکی از کسانی است که اسطورهپژوهی را از یک علاقه پراکنده به یک سنت پژوهشی منسجم تبدیل کرد و گامی بسیار موثر در مسیر مطالعات فرهنگی-اسطورهای ایران برداشت.
در حال حاضر دیدگاهی برای این مقاله ثبت نشده است.